پنج نوع از نسخه‌های تذهیب مرتبط با حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها

در این مقاله با پنج نوع اثر برجسته تذهیب مرتبط با حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها آشنا می‌شوید: نسخ خطی تذهیب‌شده صحیفه فاطمیه، نسخه‌های خطی تذهیب‌شده خطبه فدکیه، قرآن‌های وقفی منسوب به ایشان، آثار نگارگری و مینیاتور با مضمون فاطمی، و نمونه‌های معاصر تذهیب فاطمی در مجموعه‌های موزه‌ای. هدف ارائه تصویری جامع از این آثار، ویژگی‌های تذهیب، محل نگهداری و هنرمندان برجسته فعال در حوزه تذهیب فاطمی است.

مقدمه

تذهیب در سنت کتابت اسلامی و مخصوصاً هنرهای تزئینی، مذهبی ایران و حوزه‌ی تشیع، پیوندی تنگاتنگ با متون مقدّس و متونی دارد که درباره یا از بزرگان شیعی نقل شده‌اند. حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها از لحاظ محتوایی منبع بسیاری از متون (خطبه‌ها، دعاها، مناقب) بوده‌اند و همین موجب شده تا از ادوار صفوی به بعد و به‌ویژه در دوره‌های سنتیِ حمایت‌شده از هنر شیعی آثار تذهیب فراوانی پیرامون ایشان تولید شود. در چند دهۀ اخیر نیز هنرمندان معاصر، از نقاشان، نگارگران تا خوشنویسان و تذهیب‌کاران زن و مرد، مجموعه‌های نفیس و تابلوهایی با مضامین فاطمی ساخته‌اند.پ

1. نسخه‌های تذهیب‌شده‌ی «صحیفه فاطمیه»

نام/ عنوان:

مجموعه‌نسخ و چاپ‌های تذهیب‌شده «صحیفه فاطمیه» عنوان‌های متعددی در چاپ‌های معاصر؛ همچنین نسخ خطی و نسخه‌های نگارگری‌شده در گنجینه‌های مخطوطات.

شرح تذهیب:

صفحات آغازین معمولاً دارای شمسه، ترنج، حواشی گل و بوته و زمینه‌های زراندود یا لاجوردی‌اند؛ خطوط نستعلیق یا نسخ کتابت‌شده و سرلوح‌ها با نقوش اسلیمی و نقوش گل و مرغ قاب‌گیری شده‌اند.

محل نگهداری/ نمونه:

کتابخانه‌ها و گنجینه‌های بزرگ در ایران نسخه‌های تذهیب‌شدۀ صحیفه را در مخزن دارند؛ به‌طور ویژه سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران و گنجینه مخطوطات آستان قدس رضوی مجموعه‌هایی از نسخ نفیس در این موضوع نگهداری می‌کنند و چاپ‌های نفیس معاصر نیز با جلدها و حواشی تذهیب‌شده منتشر شده‌اند.

اهمیت:

صحیفه فاطمیه مجموعه‌ای متکامل از ادعیه و خطبه‌هایی است که به حضرت فاطمه سلام‌الله‌علیها منسوب‌اند و به همین جهت بار تذهیب و کتاب‌سازیِ «نفایس مذهبی» برای آن بالا بوده است.

2. «خطبه فدکیه» در نسخه‌های تذهیب‌شده و چاپ‌های نفیس

نام/عنوان:

«خطبه فدکیه» نسخه‌ها/کتاب‌های تذهیب‌شده؛ نمونه معاصر: «شکوه یاس» (چاپ نفیس، متن و ترجمه و ترسیم/خوشنویسی)؛ همچنین نسخ خطی قدیمی که خطبه را در برگرفته‌اند.

شرح تذهیب:

در نسخه‌های نفیسِ معاصرِ خطبه فدکیه صفحات آغازین و برخی صفحات دارای قاب‌های حاشیه‌ای زرّین، شمسه‌های مرکّب و فاصله‌گذاری‌های تذهیبی‌اند؛ نسخه‌های خطی قدیمی‌تر گاهی حواشی دستیِ اسلیمی و تذهيب‌های ساده‌تری دارند.

نمونه‌ها و محل نگهداری:

چندین تصنیف و چاپ نفیس از خطبه فدکیه منتشر شده است؛ از نمونه‌های معاصر می‌توان به مجموعه‌ی نفیس «شکوه یاس» اشاره کرد که متن و ترجمه و نسخه‌های خوشنویسی‌شده‌ی خطبه را در قطع نفیس عرضه کرده است. همچنین گزارش‌هایی از وجود نسخ خطی خطبه در کتابخانه‌ها و موزه‌های بین‌المللی و داخلی (از جمله برخی نسخه‌ها در کتابخانه‌ها / موزه‌های بریتانیا و گنجینه‌های ایرانی) ثبت شده است.

اهمیت تاریخی هنری:

خطبه‌ی فدکیه به‌دلیل محتوای حقوقی و احتجاجی حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها و جایگاه بلاغتی آن، از متونی است که خوشنویسان و ناشران اغلب نسخه‌های نفیس از آن تهیه کرده‌اند؛ تذهیب‌کاران معمولاً برای تأکید بر حرمت و مقام متن از زر و لاجورد و نقش‌های اسلیمی استفاده می‌کنند.

3. نسخه‌ها و نسخ خطیِ متعلق به مجموعه‌های مخطوطات آستان قدس رضوی و کتابخانۀ ملی

نام/عنوان:

انواع نسخِ منقّح و تذهیب‌شده‌ی مناقب، زیارات و ادعیه منسوب به حضرت فاطمه که در گنجینه‌های آستان قدس رضوی و کتابخانۀ ملی ایران موجودند.

شرح تذهیب:

گنجینه‌های بزرگِ مخطوطات ایران از نسخ صفوی، قاجاری و متأخر دارای حواشیِ تذهیبِ منحصربه‌فرد هستند؛ آستان قدس رضوی به‌صورت مستمر نسخ نفیسی چون صحیفه‌ها و ادعیه را در مخزن نگاه می‌دارد که نمونه‌های چشمگیری از تذهیبِ دینی را شامل می‌شود.

محل نگهداری:

 کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (گنجینه‌ی مخطوطات) و سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران از مهم‌ترین مجموعه‌داران این نوع نسخ‌اند. این نهادها نسخه‌های گوناگون با تذهیب‌های گوناگون از متون فاطمی را فهرست و نگهداری می‌کنند.

4. آثار تذهیب و نگارگری معاصر با مضمون فاطمی

نام/عنوان:

تابلوها و مجموعه‌های نگارگری معاصرِ محمود فرشچیان با مضامین فاطمی (مثلاً آثاری که تحت عنوان «کوثر»، «شفاعت» یا تابلوهایی با محوریت حضرت زهرا عرضه شده‌اند).

شرح تذهیب و نگارگری:

فرشچیان گرچه بیش از همه به‌عنوان نگارگر شناخته می‌شود، بسیاری از آثار او دارای حواشی تذهیب یا ترکیب‌بندی‌هایی هستند که از سنت تذهیب بهره می‌برند؛ تابلوهایی با مضامین فاطمی در موزه‌ی اختصاصی و نمایشگاه‌های آثار استاد نمایش داده می‌شوند.

محل نمایش یا نگهداری:

موزه و مجموعه‌های خصوصی حاوی آثار فرشچیان؛ همچنین نمایشگاه‌ها و کاتالوگ‌های مرتبط. اهمیت این آثار در تلفیق نگارگری مدرن با عناصر تذهیب سنتی است.

5. مجموعه‌های معاصر تذهیب فاطمی

عنوان مجموعه‌ها:

مجموعه‌های نفیسِ تذهیب خطی (آثار گروهی یا تک‌آثاری که موضوع فاطمی دارند) که توسط هنرمندان معاصر به اجرا درآمده‌اند.

هنرمندان برجسته :

• محمود فرشچیان در مقام نگارگرِ معاصر که آثار با مضامین شیعی و فاطمی تولید کرده است.
• رضا مافی پیشگام «نقاشی‌خط» و هنرمندی که در تلاقی خوشنویسی و تصویرگری آثار متعددی دارد؛ برخی از آثار او و شاگردانش در نمایشگاه‌های نگارگری و تذهیب عرضه شده‌اند.
• فریبا مقصودی و چند هنرمند زن خوشنویس و تذهیب‌کار که آثاری فاخر در قطع‌های نفیس (مانند تحریر کامل متون یا نسخه‌های تذهیب‌شده‌ی شاهکارها) ساخته‌اند؛ نام‌های دیگری نیز در حوزه تذهیب معاصر فعالند که آثارشان در دوسالانه‌ها و نمایشگاه‌های نگارگری دیده می‌شود.

فهرست موزه‌ها، گنجینه‌هایی که چنین آثار یا نسخ مرتبط را نگهداری یا نمایش می‌دهند :

• کتابخانه و موزه آستان قدس رضوی (گنجینه مخطوطات و موزه قرآنِ آستان).
• سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران (گنجینه نسخ خطی مرتبط به ولادت و مناقب حضرت فاطمه).
• موزه‌ها و کلکسیون‌های خصوصی و موزه‌های هنریِ نگارگری (مانند موزه‌ها و نمایشگاه‌های آثار فرشچیان).
• کتابخانه‌ها و موزه‌های بین‌المللی که برخی نسخ خطی تاریخی را در مجموعه دارند (گزارش‌هایی از وجود نسخه‌هایی در کتابخانه/ موزه بریتانیا و دیگر مراکز بوده است).

جمع‌بندی

۱. تولید تذهیب در ایران همواره با متن‌محوری همراه بوده است؛ متونی همچون صحیفه فاطمیه و خطبه فدکیه به‌دلیل بار عرفانی، دعائی و بلاغی، معمولاً مورد اهتمامِ تذهیب‌کاران قرار گرفته‌اند.

۲. نسخ قدیمی‌تر(صفوی/ قاجار) بیشتر در مخازن گنجینه‌های مخطوطات نگهداری می‌شوند؛ نمونه‌های معاصرِ چاپ‌نفیس و تابلوهای نگارگری نیز در موزه‌ها و نمایشگاه‌ها در دسترس عموم‌اند.

۳. برای مطالعه دقیق‌ترِ «نام دقیق نسخه‌ها» و شِمارشِ شناسه‌ها در هر گنجینه، مراجعه به فهرست‌های آنلاین هر کتابخانه یا تماس با مخزنِ مخطوطات آن مؤسسه ضروری است؛ در این مقاله به منابع عمومی و گزارش‌های نشرشده ارجاع شده است که فهرست پایه‌ای و قابل‌پیگیری فراهم می‌آورد.

منابع

1. اطلاعیه‌ها و گزارش‌های سازمان اسناد و کتابخانۀ ملی ایران درباره نگهداری نسخ خطی و چاپ‌های مرتبط با ولادت و مناقب حضرت فاطمه.
2. گزارش‌ها و معرفی چاپ نفیس «شکوه یاس» (متن و ترجمه خطبه فدک) صفحات معرفی و فروش (چاپ نفیس).
3. گزارش‌ها و مقالات خبری درباره نسخ خطی و موجودی گنجینه آستان قدس رضوی (گزارش درباره وجود نسخ نفیس و صحیفه‌ها در کتابخانه).
4. معرفی و نقد آثار محمود فرشچیان (گزیده آثار مرتبط با مضامین فاطمی/ شفاعت/ کوثر).
5. منابع معرفی هنرمندان معاصر: رضا مافی، فریبا مقصودی صفحات هنری و گزارش‌های نمایشگاهی.
6. اشاره به وجود نسخ خطیِ خطبه‌فدکیه در مجموعه‌های بین‌المللی (گزارش‌ها و مقالات تحقیقی).