پیدایش تذهیب در سرزمین‌های اسلامی

پیدایش تذهیب در سرزمین‌های اسلامی به پیوند سنت‌های کهن تزئینی ایران با روح معنوی هنر اسلامی بازمی‌گردد. این هنر که از مهارت زراندودسازی و نقش‌پردازی پیش از اسلام تغذیه می‌شد، با گسترش کتابت قرآن و متون دینی به شکلی نظام‌مند و هنری‌تر تکامل یافت. در دوره‌های سلجوقی تا صفوی، تذهیب به اوج زیبایی‌شناسی خود رسید و به عنوان زبانی بصری برای پاسداشت قداست متن و نمایش ظرافت هنری ایرانی تثبیت شد.

مقدمه

هنرمندان واژه «تذهیب» را از مصدر عربی «ذهب» به معنی «طلا» مشتق کردند و مفهوم اصلی آن را «زراندود کردن» یا «طلاکاری» قرار دادند. برخی منابع اشاره می‌کنند که هنرمندان پیش از اسلام ریشه‌های تزئین با نقش و نگار در اشکال گوناگون مانند گچبری یا سفال‌کاری را شکل داده‌اند. پس از ورود اسلام و گسترش کتابت قرآن و متون دینی، هنرمندان این سنت تزئینی را در قالب هنر تذهیب به کار گرفتند و زمینه‌ساز شکل‌گیری هنر اسلامی ایرانی شدند.

شکل‌گیری مکتب ایرانی تذهیب و دوره‌های تاریخی

هنرمندان در ایران در طول قرون اسلامی، به‌ویژه از دوره سلجوقیان تا تیموری و سپس صفوی، تذهیب را رونق بخشیدند. سلجوقیان، با پذیرفتن کاغذ به جای پوست و رواج نقش‌های هندسی و اسلیمی، تذهیب را به یک هنر مستقل توسعه دادند.

در دوره‌های بعد (تیموری و صفوی) با همکاری خوشنویسان، نگارگران و تذهیب‌کاران، نسخه‌های خطی قرآن، آثار ادبی، دیوان اشعار و … با نگاهی بسیار دقیق و هنری تذهیب می‌شدند؛ نسخه‌های بسیاری از این دوره‌ها تا امروز باقی مانده‌اند.

بر این اساس، پیدایش تذهیب، تذهیب ایرانی، تذهیب اسلامی، هنر کتاب‌آرایی، ریشه‌های تذهیب نشان می‌دهد که تذهیب ایرانی هم ریشه در سنت‌های تزئینی کهن دارد و هم محصول تعامل هنر و فرهنگ اسلامی و ایرانی پس از ورود اسلام است.

تعریف و کارکرد تذهیب در ایران

تذهیب شامل طراحی، رنگ‌آمیزی و زراندود کردن نقوش متنوع،گیاهی، اسلیمی، ختایی، هندسی است و معمولاً با قلم‌موهای ظریف ساخته‌شده از موی طبیعی سمور یا گربه انجام می‌شود. کاربرد اصلی آن در تزئین کتاب‌ها، به‌ویژه قرآن و متون ادبی یا علمی؛ و تهیه سرلوح، حاشیه، قاب و صفحات آغازین یا پایانی بوده است.

گسترش تذهیب به دیگر قلمروهای اسلامی

با شکوفایی تذهیب ایرانی، تذهیب اسلامی، هنر صفوی، گسترش تذهیب، هنر کتاب‌آرایی در ایران، به‌ویژه در دوره صفوی، این هنر به عرصه‌های دیگر جهان اسلام نیز راه یافت و بر سبک‌های مختلف تذهیب در سرزمین‌های اسلامی تأثیر گذاشت. در ادامه به تعدادی از این مناطق می‌پردازیم.

ترکیه و قلمرو عثمانی

در قلمرو عثمانی، هنرمندان به‌ویژه در نسخه‌های قرآن، تذهیب را گسترش دادند. آن‌ها در قرآن‌های سده‌ ۱۶ تا ۱۸ میلادی از رنگ‌های طلایی، لاجورد و سرخ و نقوش گل و اسلیمی برای تزیین صفحات استفاده کردند. هنرمندان عثمانی سبک تذهیب خود را با الهام از سنت تذهیب ایرانیِ دوره تیموری پدید آوردند و در آن گل‌ها، خطوط اسلیمی و نقش‌های ویژه‌ای مانند گل لاله، سنبله و دیگر گیاهان را به کار گرفتند.

یکی از نسخه‌های مهم عثمانی تذهیب، «زبدة التواریخ» است. این کتاب با موضوع تاریخی همراه با نگارگری و تذهیب در ۱۵۸۳ میلادی برای سلطان عثمانی ساخته شد.

تلفظ واژه تذهیب در زبان عثمانی/ترکی غالباً «tezhip» یا «tezhib» (طَزِیب یا تَه‌ذِیب) بوده البته با الفبای عربی/ عثمانی، اما از دید آوایی نزدیک. (در متون معاصر ترکی «tezhip / tezhib» مورد استفاده است.)

بخشی از تصویر کتاب «زبدة التواریخ» هنر متعلق به دوره عثمانی

هند در دوره مغول و پس از آن

در هند، به‌خصوص در دوره مغول هند، هنر کتاب‌آرایی و تذهیب با تأثیر مستقیم از سنت ایرانی هم در نگارگری و هم در تذهیب شکوفا شد. نسخه مشهور «خمسه نظامی» نسخه مصور و تذهیب‌شده از پنج‌گانه مثنویات شاعر ایرانی نظامی گنجوی که برای دربار مغول و در حوالی۱۵۹۰ میلادی تهیه شد، نمونه‌ای از هنر «کتاب آرایی هندو اسلامی» با ریشه ایرانی است.

کتاب خمسه نظامی اکبر شاه گورکانی

همچنین، Gwalior Quran قرآن گوالیور (۱۳۹۹ میلادی) از شمال هند، یکی از کهن‌ترین مصحف‌های مُذهَّب شناخته‌شده از دوره سلطنت سلاطین دِلهی است. این نسخه با مدال ها، نقش‌های هندسی و گیاهی و نقوش عربسک و اسلیمی آراسته شده است.

در هند عمدتاً همان واژه «تذهیب / tezhib» یا «illumination» استفاده می‌شد، گرچه ممکن است تلفظ محلی متفاوت بوده باشد مثلاً در فارسی/ اردو «تذهیب»، در انگلیسی. «illumination / Indian Islamic illumination»

صفحه‌ای از قرآن گوالیور هند، ۱۳۹۹ میلادی، کهن‌ترین قرآن تذهیب شده

مصر، سوریه، ممالک شمال آفریقا و دیگر قلمروهای اسلامی

منطقه مصر، به‌ویژه در دوره مملوکی، هنرمندان قرآن‌ها و نسخه‌های دینی بزرگی را با تذهیب‌های بسیار مفصل تهیه کردند. در برخی قرآن‌های بزرگ مملوکیِ قرن چهاردهم میلادی، آن‌ها از زمینه‌های طلایی، خطوط «محقق» سیاه و نقوش پیچیده گیاهی و هندسی برای تذهیب صفحات استفاده کردند.

سوریه و دیگر مناطق شام نیز سنت کتابت قرآن با تزئینات و تذهیب وجود داشت. اطلاعات و نمونه‌های بازمانده در این مناطق کمتر از ایران یا عثمانی است. با این حال، تذهیب در این مناطق تحت تأثیر روند عمومی هنر اسلامی قرار داشت.

زبان و تلفظ محلی واژه تذهیب در این مناطق به زبان عربی احتمالاً «تَذهیب» (tadhhīb) بوده است. این واژه ریشه عربی دارد و در جوامع عرب‌زبان رایج بوده است.

ویژگی‌های سبک‌ها و تفاوت‌های منطقه‌ای

در هر منطقه و دوره، تذهیب به شکلی بومی و متناسب با ذوق، فرهنگ و سلیقه محلی تطور یافته است. مهم‌ترین تفاوت‌ها و شباهت‌ها را می‌توان این‌گونه برشمرد:

ایران در دوره های تیموری، صفوی:

هنرمندان در تذهیب از گل‌بوته، اسلیمی، ختایی و نقوش گیاهی پیچیده استفاده می‌کنند. آن‌ها رنگ طلایی را به‌عنوان رنگ غالب به‌کار می‌گیرند و زمینه‌های لاجوردی یا سرمه‌ای را برای جلوه بیشتر طرح‌ها انتخاب می‌کنند. همچنین حاشیه‌ها را با دقت طراحی می‌کنند و تذهیب را با خوشنویسی (نسخ، نستعلیق) و نگارگری به‌صورت هماهنگ ترکیب می‌کنند.

عثمانی (ترکیه):

هنرمندان عثمانی سبک ایرانی یا تیموری را تقلید و اقتباس کردند و نقش‌های محلی مانند گل لاله، سنبل و اسلیمی‌های منظم را حفظ کردند. آن‌ها از طلا و رنگ در آثار خود استفاده کردند. حاشیه‌ها غالباً با نقوش اسلیمی و گل‌بوته مزین شدند. تولید قرآن و نسخه‌های مذهبی تا سده ۱۹ و ۲۰ ادامه یافت.

هند در دوره مغول:

هنرمندان نگارگری و تذهیب را به‌صورت تلفیقی به کار می‌گیرند و در کنار متنِ مصور، حاشیه‌ها را با طلا، گل و اسلیمی تزئین می‌کنند. آن‌ها آثاری چون خمسه نظامی را با ترکیب شعر فارسی، خوشنویسی و تذهیب خلق می‌کنند.

صفحه ای از خمسه نظامی گنجوی

مصر و شمال آفریقا:

قرآن‌های بزرگ با زمینه طلایی، خطوط محقق یا ثلث، و نقوش هندسی و گیاهی در حاشیه‌ها؛ تولید چشمگیر نسخه‌های مذهبی برای سلاطین و رجال.

در همه این مناطق، هنرمندان عمدتاً تذهیب را برای متون دینی مانند قرآن یا متون ارزشمند ادبی و علمی به کار می‌بردند. آن‌ها با تزئین و «نورانی» ساختن متن، ارزش بصری و معنوی کتاب و پیام آن را تقویت می‌کردند.

مهم‌ترین آثار و نسخه‌های ماندگار

چند نمونه برجسته از آثار تذهیب‌شده در جهان اسلام که امروز شناخته شده‌اند:

• «شاهنامه شاه طهماسب»، شاهنامه‌ای مصور و تذهیب شده‌ی  ایرانی که از اوج هنر نگارگری و تذهیب در ایران دوره صفوی حکایت دارد.
• یونسکو مجموعه «نسخ مصور و تذهیب شده فارسی» را در فهرست «Persian Illustrated and Illuminated Manuscripts» به رسمیت شناخته است. این مجموعه چند قرن هنر مکتوب ایرانی را نمایان می‌کند.
• زبدة التواریخ (۱۵۸۳ م) اثر عثمانی با تذهیب و نگارگری برای دربار سلطان عثمانی.
• نسخه‌های مختلف قرآن عثمانی از قرن ۱۶ تا ۱۸ میلادی که با طلا و رنگ و تذهیب گل و بوته و اسلیمی تزئین شده‌اند.
• قرآن گوالیور هند، ۱۳۹۹ میلادی، کهن‌ترین قرآن مُذهَّب‌شده دوره سلطنت دِلهی با نقوش اسلیمی/ گیاهی و مدال‌های هندسی.
• خمسه نظامی موجود درکتابخانه بریتانیا، نسخه‌ای مصور و مذهب‌شده از آثار شاعر ایرانی در دربار مغول هند، نماد هنر کتاب‌آرایی هندو اسلامی.
• این آثار امروز در موزه‌ها و کتابخانه‌های معتبر جهان محفوظ‌اند و به عنوان گنجینه‌های هنر اسلامی و میراث مشترک بشری تلقی می‌شوند. مثلاً مجموعه نسخه مصور و تذهیب‌شده فارسی تحت نظارت یونسکو ثبت شده است.

چالش‌ها، استمرار و وضعیت امروز تذهیب

با اختراع چاپ و رواج کتاب چاپی، به‌ویژه از دوره قاجار در ایران، نیاز به نسخه‌های خطی کاهش یافت. به همین دلیل تذهیب در قالب سنتی خود کاهش پیدا کرد. با این‌حال، تذهیب به هنر سنتی و دستی تبدیل شد. هنرمندان معاصر هنوز به بازسازی و حفظ این سنت می‌پردازند و در ایران، تذهیب به‌عنوان نماد فرهنگی ارزشمند مورد توجه است.

در سایر کشورهای اسلامی، به‌ویژه آن‌هایی که میراث نسخه‌نویسی دارند مثل ترکیه، برخی کشورهای عربی، هند و آفریقا، آثار تذهیب‌شده باقی مانده‌اند. پژوهش‌گران هنر اسلامی بر حفظ، بازشناسی و معرفی این آثار تاکید دارند.

نتیجه‌گیری

هنر تذهیب از ریشه‌های تزئینی پیش از اسلام در سرزمین ایران قوت گرفت. با ورود اسلام و گسترش کتابت قرآن و متون دینی و ادبی، این هنر به اوج شکوفایی رسید. در دوره‌های سلجوقی، تیموری و صفوی، تذهیب در ایران به بلوغ رسید. سپس هنرمندان آن را به عثمانی، هند، مصر و دیگر نقاط جهان اسلام منتقل کردند.

هر منطقه با ذوق، فرهنگ و نیازهای بومی خود، سبک متمایزی در تذهیب ایجاد کرد. اما اشتراک مشترک در همه آن‌ها استفاده از نقوش گیاهی، هندسی، اسلیمی، رنگ طلایی و ترکیب آن با خوشنویسی و متون مقدس بود.

امروزه چاپ و فناوری نوین نقش تذهیب در کتابت را کاهش داده است. با این حال، هنرمندان معاصر آثار تاریخی باقی‌مانده را حفظ می‌کنند. آن‌ها سنت تذهیب را بازتولید می‌کنند و این امر گواه ماندگاری این هنر فاخر است.