همه‌ی نوشته های: محمد علی نعیمی

معرفی کتاب شیوۀ تذهیب اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی؛ راهنمای شناخت و آموزش تذهیب ایرانی

هنر تذهیب یکی از جلوه‌های ارزشمند هنرهای سنتی ایران است که با نقش‌های اسلیمی و ختایی، ترکیب‌بندی‌های هندسی و هماهنگی رنگ و طلا شناخته می‌شود. شناخت این هنر، تنها به مشاهده آثار زیبا محدود نیست؛ بلکه آشنایی با تاریخ، اصطلاحات تخصصی، شیوه طراحی و روش اجرای نقوش نیز برای درک عمیق‌تر آن اهمیت دارد. کتاب «شیوۀ تذهیب» اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی یکی از منابع مرتبط با این موضوع است که به جنبه‌های تاریخی، نظری و عملی هنر تذهیب می‌پردازد.

این کتاب با بررسی طرح‌های تزیینی در دوره‌های مختلف تاریخی، معرفی واژگان تخصصی و تشریح روش رسم برخی نقوش، می‌تواند برای هنرجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به هنرهای سنتی ایران مفید باشد. در این مقاله از وبلاگ «هنر تذهیب»، محتوای کتاب، بخش‌های اصلی و اهمیت آن در شناخت و آموزش تذهیب را بررسی می‌کنیم.

مشخصات کتاب شیوۀ تذهیب

کتاب «شیوۀ تذهیب» نوشته استاد اردشیر مجرد تاکستانی، از سوی انتشارات سروش منتشر شده است. نخستین چاپ این اثر در سال ۱۳۷۲ به انتشار رسیده و کتاب در قطع رحلی، با جلد شومیز و کاغذ تحریر، در ۱۹۹ صفحه مصور سیاه‌وسفید تنظیم شده است.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره چاپ‌های کتاب، مجموع شمارگان چاپ‌های اول تا سیزدهم به ۲۹ هزار نسخه می‌رسد. همچنین برای چاپ چهاردهم، شمارگان ۵۰۰ نسخه ذکر شده است. این اطلاعات، جایگاه کتاب را در میان منابع مکتوب مرتبط با هنر تذهیب نشان می‌دهد؛ هرچند برای اطلاع از موجودی فعلی و وضعیت چاپ‌های جدیدتر، باید اطلاعات ناشر یا فروشندگان کتاب بررسی شود.

مشخصات کتاب در یک نگاه:

• عنوان: شیوۀ تذهیب
• نویسنده: استاد اردشیر مجرد تاکستانی
• ناشر: انتشارات سروش
• سال انتشار نخستین چاپ: ۱۳۷۲
• تعداد صفحات: ۱۹۹ صفحه
• قطع: رحلی
• نوع تصاویر: سیاه‌وسفید

چرا کتاب شیوۀ تذهیب اهمیت دارد؟

یکی از موضوعات مهم در یادگیری هنرهای سنتی، دسترسی به منابعی است که علاوه بر معرفی زیبایی‌های آثار، درباره ساختار، شیوه اجرا و اصطلاحات تخصصی آن‌ها نیز توضیح دهند. هنر تذهیب نیز از این قاعده مستثنا نیست. شناخت پیشینه نقوش و درک ارتباط میان اجزای یک طرح، می‌تواند به هنرجو کمک کند تا آثار را دقیق‌تر تحلیل کند و در طراحی و اجرای آن‌ها آگاهانه‌تر عمل کند.

استاد اردشیر مجرد تاکستانی در مقدمه کتاب، به کمبود منابع معتبر در زمینه هنر تذهیب اشاره می‌کند. دغدغه اصلی او، فراهم‌کردن اثری برای آشنایی بهتر علاقه‌مندان با این هنر اصیل ایرانی و کاهش کاستی‌های موجود در منابع مرتبط با آن است.

کتاب «شیوۀ تذهیب» در شش بخش تنظیم شده است. محتوای این بخش‌ها از بررسی تاریخی طرح‌ها آغاز می‌شود و تا معرفی نقوش، واژگان تخصصی، تحول هنر تذهیب و شناخت مذهبان نامدار ادامه پیدا می‌کند.

از نگاه نویسنده، تذهیب هنری است که در آن رنگ، خط و نقش در ارتباطی هماهنگ با یکدیگر قرار می‌گیرند. زیبایی اثر تنها به ظرافت اجزای منفرد وابسته نیست؛ بلکه چگونگی ترکیب این عناصر و تأثیر آن‌ها بر نگاه مخاطب نیز اهمیت دارد.

این رویکرد، تذهیب را فراتر از مجموعه‌ای از نقش‌های تزیینی معرفی می‌کند. در این هنر، طراحی دقیق، شناخت رنگ، تناسب اجزا و مهارت اجرایی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به شکل‌گیری اثری منسجم کمک می‌کنند.

کتاب شیوۀ تذهیب چه موضوعاتی را آموزش می‌دهد؟

1.بررسی طرح‌های تذهیب در دوره‌های مختلف تاریخی

بخش نخست کتاب به بررسی طرح‌ها و نقش‌های تزیینی در دوره‌های گوناگون تاریخ اختصاص دارد. در این بخش، نقش‌های مربوط به دوره‌های پیش از تاریخ، هخامنشی، اشکانی و ساسانی بررسی می‌شوند و به مقایسه طرح‌ها از دوره هخامنشی تا عصر حاضر نیز پرداخته می‌شود.

همچنین عناصری مانند گل، برگ و شاخه اسلیمی در این بخش مورد توجه قرار می‌گیرند.

آشنایی با پیشینه نقش‌های تزیینی به مخاطب کمک می‌کند تا تحولات بصری هنر ایران را بهتر بشناسد. با این حال، برای بررسی دقیق پیوند تاریخی میان نقوش دوره‌های مختلف و تذهیب پس از اسلام، باید به تفاوت‌های زمانی و ویژگی‌های هر دوره نیز توجه کرد.

این بخش برای علاقه‌مندانی مفید است که می‌خواهند هنگام مشاهده یک اثر تذهیب، تنها به زیبایی ظاهری آن اکتفا نکنند و درباره پیشینه نقش‌ها و تحول آن‌ها نیز اطلاعات بیشتری به دست آورند.

2.آشنایی با هنر تذهیب، ابزارها و اصطلاحات تخصصی

بخش دوم کتاب به معرفی هنر تذهیب اختصاص دارد. تعریف تذهیب، پیشینه این هنر و مکتب‌های تذهیب از موضوعات اصلی این بخش هستند.

یکی از قسمت‌های مهم آن، معرفی واژگان تخصصی تذهیب است. اصطلاحاتی مانند اسلیمی، ختایی، ترنج، شمسه، سرلوحه، شرفه، واگیره، لچک‌ترنج، کتیبه، ترصیع و گره در شمار واژگانی قرار دارند که برای شناخت ساختار نقوش و ترکیب‌بندی آثار اهمیت دارند.

برای مثال، ترنج یکی از عناصر شناخته‌شده در ترکیب‌بندی‌های سنتی است که می‌تواند در مرکز یک طرح یا در بخش‌های دیگر آن قرار گیرد. شمسه نیز از نقوشی است که بر سازمان‌دهی شعاعی و هماهنگی اجزای طرح تأکید دارد. اسلیمی و ختایی هم از عناصر مهم در بسیاری از ترکیب‌بندی‌های تذهیب به شمار می‌روند.

در همین بخش، ابزارهای تذهیب از جمله قلم‌مو، طلا و نقره، مهره، کاغذ، رنگ، پرگار و خط‌کش معرفی می‌شوند. همچنین موضوع چگونگی اجرای یک اثر تذهیب مطرح شده است.

این مطالب می‌توانند برای هنرجویان تازه‌کار مفید باشند؛ زیرا آشنایی با ابزارها و اصطلاحات، زمینه مناسبی برای مطالعه منابع تخصصی‌تر و شناخت بهتر مراحل اجرای اثر فراهم می‌کند.

3.بررسی تفصیلی نقش‌های تذهیب

بخش سوم کتاب به بررسی جزئی‌تر برخی نقوش و روش‌های ترسیم آن‌ها می‌پردازد. قوس حلزونی، اسلیمی، چنگ، بته‌جقه، اسلیمی ماری و ختایی از موضوعات اصلی این بخش هستند.

در قسمت مربوط به قوس حلزونی، تعریف این عنصر و روش رسم هندسی آن مطرح می‌شود. همچنین گونه‌های دو نقطه‌ای، سه نقطه‌ای و چهار نقطه‌ای و بیشتر معرفی می‌شوند.

در ادامه، ساختار شاخه اسلیمی و روش رسم ترکیب‌هایی مانند سه اسلیمی، دو اسلیمی و دو اسلیمی همراه با ترنج بررسی می‌شود. موضوع ختایی نیز با تعریف، معرفی گونه‌ها و بررسی روش رسم برگ ختایی ادامه پیدا می‌کند. گل شاه‌عباسی از دیگر موضوعات این بخش است.

اهمیت این مطالب در آن است که شناخت یک نقش، تنها به تشخیص نام آن محدود نمی‌شود. آشنایی با ساختمان هندسی، تناسب اجزا و نحوه اتصال خطوط می‌تواند به درک بهتر اصول طراحی کمک کند.

برای هنرجویی که قصد دارد تذهیب را به‌صورت عملی بیاموزد، مطالعه چنین مباحثی در کنار تمرین طراحی، مشاهده نمونه‌های معتبر و دریافت آموزش تخصصی می‌تواند مسیر یادگیری را منظم‌تر کند.

4.شناخت اجزای ترکیب‌بندی و واژگان تذهیب

بخش چهارم کتاب، برخی از واژگان تخصصی را با جزئیات بیشتری بررسی می‌کند. لچکی، لچک‌ترنج، ترنج، نیم‌ترنج، سرترنج، سرلوح، کتیبه، ترصیع، واگیره، شمسه بزرگ و کوچک، شرفه، ابرک، تاج و نیم‌تاج از موضوعات این بخش هستند.

این عناصر در شناخت ساختار بسیاری از طرح‌های سنتی کاربرد دارند. برای نمونه، لچک و ترنج در برخی ترکیب‌بندی‌ها ارتباط میان گوشه‌ها و مرکز طرح را شکل می‌دهند. سرلوح و کتیبه نیز در آرایش تزیینی صفحات و نسخه‌های خطی اهمیت دارند.

شناخت این اصطلاحات برای کسانی که به مطالعه نگارگری، تذهیب نسخه‌های خطی و آثار تزیینی ایرانی علاقه دارند، مفید است. همچنین به مخاطب کمک می‌کند هنگام توصیف یک اثر، از واژگان دقیق‌تری استفاده کند و درباره اجزای آن روشن‌تر سخن بگوید.

5.بررسی تحول هنر تذهیب

بخش پنجم کتاب به تحول تذهیب اختصاص دارد. بررسی تحول یک هنر سنتی، فرصتی برای شناخت تغییرات نقش، ترکیب‌بندی و شیوه‌های تزیینی در گذر زمان فراهم می‌کند.

تذهیب در طول تاریخ در ارتباط با هنر کتاب‌آرایی، خوشنویسی و نگارگری رشد کرده است. مطالعه روند تحول آن می‌تواند به درک بهتر تفاوت‌های آثار دوره‌های گوناگون و شناخت ویژگی‌های بصری هر دوره کمک کند.

این موضوع برای پژوهشگران هنر و علاقه‌مندان به تاریخ هنر ایران اهمیت دارد؛ زیرا شناخت آثار گذشته، زمینه‌ای برای تحلیل دقیق‌تر نمونه‌های تاریخی و معاصر فراهم می‌سازد.

6.آشنایی با مذهبان نامدار

بخش پایانی کتاب به مذهبان نامدار اختصاص دارد و مذهبان قدیم و طراحان و مذهبان معاصر را در بر می‌گیرد.

شناخت هنرمندان و آثار آنان، یکی از راه‌های مهم آشنایی با تجربه‌های هنری و شیوه‌های اجرایی در هنر تذهیب است. مطالعه آثار هنرمندان گذشته و معاصر می‌تواند به مخاطب کمک کند تا تفاوت رویکردها و ویژگی‌های طراحی را بهتر بشناسد.

برای هنرجویان نیز بررسی آثار استادان، در کنار تمرین مستمر و مطالعه منابع آموزشی، فرصتی برای گسترش نگاه بصری و افزایش دقت در شناخت نقش و ترکیب‌بندی فراهم می‌کند.

کتاب شیوۀ تذهیب برای چه کسانی مناسب است؟

با توجه به موضوعات معرفی‌شده، این کتاب می‌تواند برای گروه‌های مختلفی از مخاطبان سودمند باشد:

• هنرجویان تذهیب: برای آشنایی با اصطلاحات، نقوش و برخی روش‌های طراحی.
• مدرسان هنرهای سنتی: برای شناخت موضوعات آموزشی و معرفی یک منبع مکتوب مرتبط با تذهیب.
• پژوهشگران هنر: برای مطالعه مباحث تاریخی، واژگان تخصصی و تحول این هنر.
• علاقه‌مندان به هنر ایرانی: برای شناخت بهتر ساختار و پیشینه نقوش تزیینی.
• هنردوستان و خریداران آثار تذهیب: برای درک دقیق‌تر اجزای بصری تابلوهای تذهیب و آشنایی با اصطلاحاتی که در توصیف این آثار به کار می‌روند.

البته مطالعه کتاب به‌تنهایی جایگزین تمرین عملی، مشاهده آثار و آموزش تخصصی نیست. میزان بهره‌مندی از مطالب آن نیز به سطح آشنایی خواننده با طراحی و هنرهای سنتی بستگی دارد.

جمع‌بندی؛ چرا مطالعه منابع تذهیب اهمیت دارد؟

کتاب «شیوۀ تذهیب» اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی، با پرداختن به تاریخ طرح‌های تزیینی، تعریف هنر تذهیب، معرفی ابزارها و واژگان تخصصی، بررسی نقوش و شناخت مذهبان نامدار، منبعی قابل توجه برای آشنایی با جنبه‌های مختلف این هنر ایرانی است.

یکی از نکات مهم این کتاب، توجه هم‌زمان به شناخت تاریخی و ساختار عملی نقوش است. این ترکیب به خواننده کمک می‌کند تا تذهیب را نه‌فقط به‌عنوان هنری تزیینی، بلکه به‌عنوان حوزه‌ای برخوردار از دانش طراحی، اصول بصری و پیشینه فرهنگی مطالعه کند.

در وب‌سایت هنر تذهیب؛ نمایشگاه و فروشگاه تخصصی تابلوهای تذهیب، معرفی منابع مرتبط با این هنر در کنار نمایش آثار دست‌ساز ایرانی، فرصتی برای ارتباط میان شناخت نظری و مشاهده عملی فراهم می‌کند. آشنایی با اصطلاحاتی مانند ترنج، شمسه، اسلیمی و ختایی می‌تواند تجربه مخاطب را هنگام مشاهده و بررسی تابلوهای تذهیب غنی‌تر سازد.

اگر به تاریخ هنر ایران، آموزش تذهیب و شناخت نقوش سنتی علاقه‌مند هستید، مطالعه این کتاب می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای آشنایی گسترده‌تر با این هنر باشد. در کنار مطالعه منابع معتبر، مشاهده دقیق آثار و توجه به جزئیات طراحی و ترکیب رنگ‌ها نیز به درک بهتر زیبایی و ظرافت تذهیب ایرانی کمک می‌کند.