Cart is empty
اسامی مُذهَّبان قدیمی دروازه‌ای است برای بازشناسی ریشه‌ها و روایت هنرمندانی که هنر تذهیب را در تاریخ ایران ماندگار کرده‌اند. اینجا پادکست هنر تذهیب است؛ صدای قلم‌مو در آب، لمس رنگ طلایی و تماشای رنگ‌های شفاف بر کاغذ، ما را به سفری عمیق در تاریخ و ظرافت‌های هنر تذهیب ایرانی می‌برد.
سلام برشنوندگان عزیز و همراهان گرامی، من محمدعلی نعیمی هستم و با شما در پادکستی متفاوت همراه خواهم بود، سفری به عمق تاریخ هنر، به جهان نازک نقشی‌ها و قلم‌گیری‌های فاخر، به دنیای مُذهَّبان و تذهیب‌کاران ایرانی که با مهارت و حوصله، نور و رنگ را بر صفحات کتاب و کاغذ و پوست آمیختند.
در این قسمت اسامی هنرمندان بزرگ تذهیب را بر اساس دوره‌های تاریخی مرور می‌کنیم و تلاش خواهیم کرد با ذکر نمونه‌ها، چهره‌ای روشن از دست اندرکاران این هنر خیره کننده و دیرپای ایرانی ارائه دهیم.
قرن دوم هجری قمری
در سده دوم هجری، هنوز تذهیب جوان بود و دل‌های هنرمندان، زودتر از چشم‌ها، زیبایی را می‌دید. در این دوران، مردانی و زنانی از تبار رنگ و قلم به دنیا آمدند، که پایه‌های این هنر را بنا کردند.
یقطینی، که با ظرافت قلم، خطوط و نگاره‌ها را زینت داد. ابراهیم صغیر، استاد دستان ماهر و قلم نازک. ابوموسی بن عمار و ابن سقطی، که نقش و رنگ را با روح و جان خود پیوند زدند. محمد و فرزندانش، و همچنین ابوعبدالله خزیمی و فرزندانش، که شاخه‌های این هنر را در نسل‌های بعدی ریشه‌دار ساختند. اینان آغازگر راهی بودند که نور و رنگ را بر صفحات کتاب‌ها جاری کردند و تذهیب را به هنر جاودانه‌ای بدل ساختند.
قرن چهارم هجری قمری
در این دوران، ابوبکر محمدبن حسن نقاش می‌زیست، مردی که آثارش تاکنون کم‌تردیده شده است. اما شاید تذهیب‌هایی از او بی‌نام نشان، همچنان در گوشه‌های نسخه‌های خطی پنهان باشند. هنر همچنان در مسیر رشد بود. و نقاشان ناشناس زیادی در گوشه و کنار جهان هنر، در سکوت و تلاش، آثار زیبایی آفریدند.
دوره غزنوی
در عهد پادشاهان غزنوی، هنر و مهارت در قلم و رنگ به اوج رسید. نقاشان و خوشنویسان بسیاری در دربار سلطان محمود و سلطان مسعود می‌زیستند. از میان آنها می‌توان به چند چهره شاخص اشاره کرد؛ عثمان وراق، خوشنویسی که استاد تذهیب نیز بود و با قلمش، خطوط و حاشیه‌ها را زینت می‌داد. ابونصر نقاش، صورتگر برجسته‌ای که نگاره‌ها را باظرافت و زیبایی تمام آفرید. عبدالملک، نقاش و مهندس دربار سلطان مسعود، که ابوالفضل بیهقی اورا از نقاشان معروف دوره غزنوی دانسته است. در این دوره تذهیب به شکل رسمی‌تری در دربار رشد کرد و نشانه‌های آن هنوز در نسخه‌های باقی مانده دیده می‌شود.
قرن پنجم هجری قمری
عبدالرحمن محمد دامغانی، تذهیب‌کاری که در این قرن به شهرت رسید و آثارش گواه مهارت و دقت اوست. در این دوران، تذهیب یک شعر نانوشته، یک قصه رنگین و یک حس زنده از زیبایی در خود داشت.
سده ششم و هفتم هجری قمری
در این دوران تذهیب به اوج ظرافت و نازک نقشی رسید. هنرمندان بزرگ و شیرین قلمی می‌زیستند که هنرشان همچون باد لطیف بر صفحه کتاب می‌وزید.
عبدالعزیز، تذهیبکار زبردست و استاد نازک قلم، زین‌الدین خطاط و جمال الدین نقاش اصفهانی، همان جمال‌الدین عبدالرزاق، پدر کمال اسماعیل شاعر. فخرالدین حسین‌بن بدیع و شیخ بدرالدین نقاش، معاصران خواجه نصرالدین طوسی و مولوی. آثار این هنرمندان، همچون شعری از نور و رنگ، خطوط قرآن و کتاب‌های مصور را زینت بخشیده و نامشان در تاریخ هنر ایران باقی مانده است.
سده هشتم، نهم و دهم هجری
در عهد سلطان محمد اولجایتو و ابوسعید، تذهیب و نقاشی مورد توجه بزرگان بود. از هنرمندان شاخص این دوران؛ محمدبن ایبک و حمزه‌بن محمد علوی، اوایل قرن هشتم هجری قمری می‌زیستند و از مُذهَّبان معروف زمان خود بودند. محمدبن محمدعلی طوسی که در سال 734 هجری قمری حیات داشت وی را به نقاشی ستوده‌اند.
احمد موسی، از دیگر استادان نقاشی و تذهیب بود که نقاشی را نزد پدر فراگرفت. سلطان احمدبن اویس جلایر استاد در انواع هنرها چون نقاشی، تذهیب، خوشنویسی، موسیقی و شعر بود. در نقاشی شاگرد استاد عبدالحی بود.
میرک المذهب و فرزندش قوام الدین مسعود از هنرمندان بنام سلطان حسین میززا بایقرا بودند. عبدالوهاب شیرازی، محمد امین خطاط، میرمصور و استاد مولانا محسن مجلد از تذهیب‌کاران دوره اول صفویه بودند.
حافظ ملا مسیح الله، مذهب گمنام و نازک قلم بود که در اواخر دوره تیموری می زیست. خواجه میرک در علم تصویر و تذهیب نظیر نداشت و در فن کتاب‌نویسی بی‌مانند بود. مولانا حاجی محمد نقاشی، عبدالعزیز، علی جان تبریزی، شیخی مُذهَّب، حسین مذهب و حسن بغدادی از دیگر تذهیب‌کاران این عصر بودند. این هنرمندان، گنجینه‌ای از رنگ و نور در دل کتاب‌ها خلق کردند، که هنوز چشم ما را خیره می‌سازد.
سده یازدهم، دوازدهم و سیزدهم هجری قمری
صالح مُذهَّب، شرف الدین علی مُذهَّب، علینقی مُذهَّب از تذهیب‌کاران دوره افشاری و زندیه بودند. علی محمد مُذهَّب، طالب مُذهَّب، سید جعفر مُذهَّب، میرزا اسدالله مُذهَّب شیرازی، اسدالله مُذهَّب مشهدی، علی اصغر مُذهَّب، میرزا عبدالعلی مُذهَّب، عبدالوهاب مُذهَّب باشی شیرازی، میرزا شکرالله مُذهَّب، تذهیبی اصفهانی از تذهیب‌کاران این دوران هستند. در این دوران، هنر تذهیب به اوج نازک کاری، تشعیر و حلکاری رسید و هر تذهیبکار، شاعری خاموش بود که با رنگ و طلا شعر می‌سرود.
و اکنون به عصر حاضر می آییم و نمونه ایی زنده از تذهیب معاصر را معرفی می کنیم؛ تابلوی تذهیب شمسه با نام «پارسه» که در سایت هنر تذهیب با آدرس Tazhibart.com موجود است. این اثر، جلوه‌ای ا استمرار و حیات هنر تذهیب در زمان ماست و با الهام از سنت‌های کهن، رنگ و نور را به زیبایی تمام در کنار هم نشان می‌دهد.
این پادکست توسط محمدعلی نعیمی تولید شده است. سپاس از همراهی شما و پاینده باد هنر ایران.
