هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری

هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری

توسط با بدون دیدگاه حرفه تذهیبهنر تذهیب

استاد عبدالله باقری (فرزانه‌پور) در سال ۱۲۹۲ خورشیدی در خانواده‌ای فرهنگی در تهران زاده شد. او در سیزده‌سالگی وارد هنرستان صنایع قدیمه و مستظرفه، که امروزه با نام هنرهای زیبا شناخته می‌شود و به همت حسین بهزاد تأسیس شده بود، شد و تحصیل خود را آغاز کرد. طبق رویه این هنرستان، ابتدا هر کارآموز با تمامی شاخه‌های هنری آشنا می‌شد و سپس رشته تخصصی مورد علاقه‌اش را انتخاب می‌کرد. استاد باقری هنر تذهیب، طراحی نقش فرش و کاشی‌کاری را به‌عنوان شاخه‌های تخصصی خود برگزید.

ورود به هنرستان مستظرفه

او که پدری کارمند دولت و مادری آموزگار داشت، تحصیلات ابتدایی خود را در شهر اراک به پایان رساند؛ این امر به دلیل مأموریت اداری پدرش در اراک بود. در سال 1305، خانواده‌اش به تهران نقل مکان کرد و او توانست پس از پایان دوران ابتدایی، در سن ۱۳ سالگی وارد هنرستان قدیمه و مستظرفه شود. این هنرستان تحت مدیریت حسین طاهرزاده بهزاد اداره می‌شد، و او در آنجا به ادامه تحصیل پرداخت.

در این هنرستان، رسم بر این بود که ابتدا هر کارآموز با همه‌ی هنرها آشنا شود و پس از آن رشته‌ی تخصصی خود را انتخاب کند. استاد عبدالله باقری نیز پس از گذراندن این مرحله، هنرهای نقش قالی، کاشی‌کاری و تذهیب را به عنوان حوزه‌های تخصصی خود برگزید.

هنرستان صنايع قديمه، هم اکنون به موزه هنرهای ملی تغییر کاربری داده است.

استادان عبدالله باقری

استاد عبدالله باقری، از چهره‌های برجسته در هنر تذهیب و شناخته‌شده به‌عنوان تخصص استاد عبدالله باقری در هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری، در دوره‌ای فعالیت داشت که مرحوم وفای کاشانی به‌عنوان استاد نقش‌پردازی فرش به آموزش هنرجویان مشغول بود. در همان زمان، هادی تجویدی مسئول تدریس مینیاتور در هنرستان بود و علی درودی نیز آموزش تذهیب را بر عهده داشت. سایر اساتید ایشان شامل غلام‌حسین اسکندری و حمید رهبری بودند.

استادان و هنرمندان مدرسه صنايع قديمه در زمان مديريت طاهرزاده بهزاد، 1318 شمسي

نشسته از راست: محمدعلي رهبري، اسکنداني، ژرفي، علي درودي، حسين طاهرزاده بهزاد، هادي تجويدي، وفا کاشاني، نعمت اللهي و احمد امامي

تربیت شاگردان

استاد عبدالله باقری، هنرمند برجسته و نام‌آشنا در هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری و تشعیر، به‌محض اتمام دوره هنرستان در سال ۱۳۱۹، امر آموزش و تربیت شاگردان را آغاز کرد. او بخش قابل‌توجهی از عمر خود را صرف گسترش هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری کرد و به مدت بیست سال در هنرستان‌های سراسر کشور، موزه‌ها و دانشگاه‌ها به تدریس پرداخت. از جمله مراکز آموزشی که استاد در آن‌ها فعالیت داشت، می‌توان به هنرستان‌های دخترانه و پسرانه تهران و همچنین هنرستان تبریز اشاره کرد. در سال‌های پایانی زندگی، به دلیل کهولت سن و بیماری، عمدتاً شاگردان خود را در منزل شخصی‌اش پذیرایى می‌کرد. شاگردان استاد عبدالله باقری عبارتند:

مصطفی اخواص

مصطفی اخواص، فرزند غلامعلی، در تاریخ ۳ تیر ماه سال ۱۳۳۱ در شهر اراک چشم به جهان گشود. او با داشتن ۳۵ سال تجربه در زمینه‌های مختلف هنری همچون خوشنویسی، نگارگری، تذهیب، طراحی سنتی، سوخت‌نگاری، میناسازی، نقاشی روی سفال و کتیبه‌نگاری، نقش برجسته‌ای در هنرهای سنتی ایفا کرده است.

مصطفی اخواص، پژوهشگر هنرهای سنتی، در پژوهشکده هنرهای سنتی سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری فعالیت می‌کند. هنر تذهیب را نزد استاد عبدالله باقری آموخت و سپس خوشنویسی خط را نزد استاد غلامحسین امیرخانی در انجمن خوشنویسان ایران ادامه داد. او عملاً از هنر تذهیب به‌عنوان راهی برای فراگیری خوشنویسی بهره برد.

داور پروین

استاد داور پروین، متولد سال 1341 در تهران، از سال 1363 به یادگیری هنر تذهیب پرداخت و این مسیر را تحت هدایت زنده‌یاد استاد عبدالله باقری، یکی از برجسته‌ترین هنرمندان تذهیب ایران، آغاز کرد. او تا زمان درگذشت استاد باقری در سال 1368، از دانش و هنر ایشان بهره فراوان گرفت. حاصل بیش از سه دهه فعالیت هنری استاد پروین، شرکت در بیش از 50 نمایشگاه گروهی در موزه‌های ایران، برگزاری سه نمایشگاه انفرادی در گالری‌های مختلف تهران و کالج فرانسوی‌ها در تهران، و همچنین دو نمایشگاه انفرادی در خارج از کشور، شهرهای دهلی نو و جاکارتا بوده است. استاد پروین، با انتخاب خلوت برای خود، مهارت و عشق عمیقش به هنر تذهیب را در آثارش بازتاب داده است.

رهام بابائیان

زاده‌ی سال 1348، فعالیت هنری خود را از سال 1363 در زمینه تذهیب تحت نظر استاد عبدالله باقری آغاز کرد. این آموزش‌ها به صورت خصوصی و در منزل استاد صورت می‌گرفت. پس از درگذشت استاد عبدالله باقری، او تدریس هنر تذهیب را به صورت خصوصی و همچنین در دانشگاه هنر ادامه داد.

نصرت‌الله فرزانه‌پور (باقری)

در سال ۱۳۲۱ در تهران و در خانواده‌ای فرهنگی دیده به جهان گشود. مادربزرگش، کبری فرزانه‌پور، از نخستین آموزگاران شهر اراک بود، و پدرش، استاد عبدالله باقری، هنرمندی برجسته در تذهیب و طراحی فرش به شمار می‌رفت. نصرت‌الله دوران ابتدایی خود را در دبستان باباطاهر تهران گذراند. در سال ۱۳۳۹، به دلیل مأموریت کاری پدرش، خانواده آن‌ها از تهران به تبریز نقل‌مکان کردند. او از همان کودکی، به واسطه سفارش‌های فراوان آثار تذهیب به پدرش، در کمک به انتخاب و ترکیب رنگ‌های زمینه مشارکت داشت.

نصرت‌الله در همان سال ۱۳۳۹ دوران هنرستان خود را در شهر تبریز و در رشته نقاشی آغاز کرد. او در هنرستان هنرهای زیبای میرک مشغول به تحصیل شد و در این محیط هنری، پایه‌های هنر خود را تقویت نمود.

نصرت اله فرزانه پور(باقري) فرزند استاد هنر تذهیب عبدالله باقری

آثار استاد

آثار استاد عبدالله باقری که نمونه‌ای درخشان از هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری به‌شمار می‌آیند، اکنون در سه موزه برجسته یعنی موزه فرش تهران، کاخ موزه توپ‌قاپی استانبول و موزه لوور پاریس نگهداری می‌شوند. این هنرمند برجسته در طول سال‌های فعالیت خود در تبریز، حدود ۲۰ تا ۳۰ طرح قالی خلق کرده است. بنا بر منابع موجود، تعداد آثار او به حدود بیست هزار اثر می‌رسد که بخش عمده‌ای از آن‌ها جلوه‌هایی از هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری هستند و در موزه‌های مختلف جهان قابل مشاهده‌اند.

در طول فعالیت‌های هنری، دو هزار اثر از کارهای استاد توسط استاد طاهرزاده بهزاد، رئیس هنرستان آن دوران، به ترکیه منتقل شد که امروزه بخش عمده‌ای از آن‌ها در موزه توپ‌قاپی استانبول نگهداری می‌شود. همچنین استاد باقری در زمره بزرگ‌ترین طراحان فرش قرار دارد، با بیش از ۲۰ هزار اثر که بخش عمده‌ای از آن‌ها شامل نقش‌های تذهیبی است. تعداد محدودی از این طرح‌های قالی ابتدا در موزه هنرهای ملی نگهداری می‌شدند و بعداً به موزه فرش ایران انتقال یافتند؛ برخی نیز توسط قالیبافان روی فرش اجرا شده‌اند.

از موزه فرش تا کتاب گلزار باقری؛ مروری بر آثار استاد عبدالله باقری

آثار و طرح‌های استاد باقری دو بار، یک‌بار در اردیبهشت سال ۱۳۶۵ و بار دیگر در اردیبهشت ۱۳۶۸، در نمایشگاه‌های ویژه موزه فرش ایران به نمایش درآمدند. همچنین کتابی با عنوان “گلزار باقری” که شامل تصاویری از برخی آثار قدیمی اوست، در سال ۱۳۶۶ و به همت شاگردانش چاپ شد. دیگر آثار استاد باقری عبارتند از:

  • طراحى و نقاشى درها، دیوار و ستون‏هاى موزه‏ى هنرهاى ملى سابق .
  • طراحى كاشى‏هاى بلند كاخ مرمر كه اقتباس شده از گنبد مسجد شیخ لطف‏الله .
  • تعدادی تذهیب و حاشیه كه در موزه‏هاى هنرهاى ملى و هنرهاى تزئینى نگه‏دارى مى‏شود.
  • تابلوی «گل و مرغ» در موزه‏ى هنرهاى معاصر نگهدارى مى‏شود.
  • حاشیه و تذهیب «خدا را فراموش نكن» با خط «عبدالرسولى».
  • تذهیب خوشنویسی«خدا را فراموش نكن» با خط «عبدالرسولى» .
  • حاشیه و تذهیب «بسم‏الله الرحمن الرحیم» با خط «عبدالرسولى».
  • تذهیب و حاشیه كتاب عمر خیام اسفندیارى.
  • تذهیب قرآن با خط سید حسن میرخانى.

ابداع استاد

استاد عبدالله باقری با تکیه بر هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری، تحولی چشم‌گیر در این عرصه ایجاد کرد و این هنر را از قالبی صرفاً تزئینی به یک جریان هنری مستقل ارتقا داد. در دورانی که تذهیب عمدتاً برای آرایش آثار خوشنویسی یا زیباسازی اشعار شاعران به کار می‌رفت، او با نگاه خلاقانه خود به هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری هویتی مستقل بخشید. او بر این باور بود که تذهیب می‌تواند به‌عنوان اثری مستقل و قابل ارائه در قالب یک تابلو هنری شناخته شود. به طور کلی، می‌توان گفت که پس از دوران صفویه، تلاش‌های او و استاد نصرت‌الله یوسفی باعث شد هنر تذهیب، تخصص استاد عبدالله باقری در ایران بار دیگر جایگاه اصیل خود را بازیابد.

مصاحبه با زنده یاد استاد عبدالله باقری

متن مصاحبه‌ای که از فیلم «مصاحبه با زنده‌یاد استاد عبدالله باقری» پیاده‌سازی شده، به بیان داستان زندگی، تلاش‌ها و عشق استاد به هنر ایرانی می‌پردازد. استاد باقری از کودکی در محیطی فرهنگی رشد کرد؛ مادرش در اراک اولین دبستان دخترانه را تأسیس کرد و او هم به هنر علاقه‌مند شد. پس از تحصیل در اولین هنرستان صنایع قدیمی ایران، توانست با تلاش و پشتکار به موفقیت‌های قابل توجهی دست یابد.

او در کنکور هنر جزء نفرات برتر شد و تحصیلات خود را در رشته نقش قالی و تذهیب که از سخت‌ترین رشته‌ها بود ادامه داد. علاوه بر علاقه عمیقش به هنر، کارهایی همچون مینیاتور، تذهیب و طراحی نقش قالی را با جدیت آغاز کرد. رئیس دانشکده از تلاش‌های او بسیار حمایت می‌کرد و برای تذهیب‌هایی که خلق می‌کرد، مبلغی به او پرداخت می‌کرد که در آن زمان ارزش زیادی داشت.

بعدها، با تغییر وزارت «پیشه و هنر» به «فرهنگ و هنر»، او احساس کرد که نمی‌تواند با سیستم دولتی هماهنگ شود و تصمیم گرفت تبریز را برای کار انتخاب کند. با وجود مقاومت‌های اولیه، توانست به تبریز مهاجرت کند و در این شهر شاگردانی تربیت کند که برخی از آن‌ها بعدها به مقامات بالایی رسیدند یا از ایران خارج شدند.

بازگشت دوباره استاد باقری به هنر پس از رنج بیماری

عشق استاد به وطن و هنر باعث شد در ایران بماند و بیش از 20 سال در پاساژ مظفریان مشغول سفارش‌گیری و طراحی آثار باشد. اما مشکلات جسمانی مانند آب آوردن چشم باعث شد مدتی خانه‌نشین شود. با توصیه دوستان هنری و حمایت وزارت وقت، گذرنامه‌ای برای او صادر شد تا جهت درمان به خارج از کشور برود. دکتر ملکی چشمان او را عمل کرد و هیچ هزینه‌ای دریافت نکرد، چراکه معتقد بود چشمان استاد باقری برای هنر ایران بسیار ارزشمند است.

استاد عبدالله باقری؛ آموزگار عاشق و نگهبان هنر ایرانی

او پس از درمان چشم به فعالیت‌های هنری بازگشت و در مراکزی مانند موزه تزئینی، موزه فرش، دانشگاه الزهرا، مجتمع هنر و تربیت معلم مشغول آموزش هنرجویان شد. حتی در منزل نیز شاگردانی را تحت تعلیم قرار می‌داد. هدف اصلی او حفظ و انتقال هنر سنتی ایران بود، نه مادیات. او معتقد بود معنویات مانند پرورش شاگردان از مادیات ارزشمندتر هستند.

زندگی هنری استاد باقری؛ تلفیق خلاقیت، عشق و تعلیم

باقری در طراحی‌هایش همیشه نوآوری داشت، رنگ‌ها و فرم‌ها را تغییر می‌داد تا طرح‌های جدید ارائه دهد. او علاقه داشت آثار هنری را از قالب‌های متعارف خارج کند و با الهام از شعرها و موضوعات مختلف، خلاقیت‌های بی‌نظیری خلق کند. همچنین برخی آثار ارزشمند همچون تذهیب قرآن استاد حسن میرخانی را به تصویر کشید.

استاد باقری زندگی‌اش را وقف هنر کرد و تمام تلاشش این بود که این میراث ارزشمند ایرانی را حفظ کند. او بیش از 60 سال برای تربیت شاگردان فعالیت کرد و همیشه برای شاگردانش وقت گذاشت، با آموزش اختصاصی هر هنرجو طبق توانایی‌ها و استعدادهایش. حتی پیشنهاد ریاست هنرستان را رد کرد زیرا اولویت اصلی او آموزش دادن بود؛ نه مدیریت کردن.

زندگی استاد عبدالله باقری شاهکاری است از عشق به کار، تعهد به هنر ایرانی و تلاش برای تربیت نسل آینده هنرمندان. او از معنویات لذت می‌برد، شاگردانش سرمایه‌های اصلی او بودند و همواره کوشید تا هنر اصیل ایرانی را زنده نگه دارد.

تاریخ تذهیب از دیدگاه استاد عبدالله باقری

پس از تسلط اعراب بر ایران، تصویرسازی و نقاشی کم‌کم از میان رفت. ایرانیان با ذوق هنری خود، هنر تذهیب را خلق کردند. واژه «تذهیب» از کلمه «ذَهَبَ» به معنای طلا و طلاکاری گرفته شده است. ابتدا، تذهیب در حاشیه‌ها و سرلوح قرآن شکل گرفت و ایرانیان طرح‌های این هنر را با الهام از طبیعت طراحی کردند. با گذشت زمان، این هنر برای گروهی خاص همچون اعیان، اشراف و شاهان اختصاص یافت و رشد قابل توجهی کرد.

در دوران صفویه، خوشنویسی و تذهیب‌کاران برجسته‌ای همچون رضا عباسی در اصفهان فعالیت کردند و به شکل‌گیری مکتب اصفهان کمک کردند. بخش‌هایی از این هنر، از جمله طرح‌های تذهیب و خوشنویسی، به عناصر معماری نظیر گلدسته‌ها و مناره‌های مساجد وارد شد. در این میان رابطه نزدیکی بین طرح‌های تذهیب و کاشی‌کاری وجود داشت، چرا که هر دوی آن‌ها به‌عنوان عناصر تزئینی نقشی مهم در تزئین فضای مساجد ایفا کردند.

مکتب اصلی تذهیب در دوره صفوی شکل گرفت و در ادامه تکامل یافت. البته مکاتب دیگری مانند مکتب تیموریان نیز وجود داشتند؛ ولی قدرت و نفوذ مکتب صفویه بیشتر بود. با بررسی و مطالعه وضعیت تذهیب در مکاتب مختلف، برخی طرح‌ها با شرایط جدید محراب‌ها و گلدسته‌ها بازآفرینی شد که این نوع آثار به سبک قاجاریه شناخته شد. شاهان قاجار که سفرهای زیادی به اروپا داشتند، تحت تأثیر فرهنگ اروپایی قرار گرفتند و همین امر موجب تغییراتی در هنر ملی ایران شد، تا جایی که واژه‌هایی اروپایی مانند «اسلیمی فرنگی» یا «گل فرنگی» وارد زبان هنری ایران شدند.

استاد عبدالله باقری؛ نمادی از عشق به وطن و وفاداری به هنر تذهیب

با ورود آثار هنری اروپایی به ایران، هنرمندان ایرانی طرح‌های وارداتی را تغییر داده و آن‌ها را متناسب با هویت ایرانی بازسازی می‌کردند، تا بتوانند مکاتب هنری ملی را دوباره احیا کنند. یکی از مکاتب برجسته دیگر در تذهیب، مکتب هرات بود؛ اما این مکتب بعد از دوره صفویه چندان قدرت قابل توجهی پیدا نکرد.

در همین دوره، فرم‌های اروپایی به تدریج بازسازی شدند، تا جایی که توجه مخاطبان به آثار تذهیب ایرانی جلب شد و موجب شگفتی آنان گردید. هنر تذهیب در مسیر پیشرفت خود رشد فراوانی کرد. بسیاری از شاگردان برجسته استاد باقری از هنرستان‌های پسران و دختران، دانشسرای مقدماتی و همچنین هنرستان کمال‌الملک تربیت شدند. استاد باقری علاوه بر تدریس دو ساعت روزانه در هنرستان، در منزل نیز به آموزش شاگردان خود ادامه می‌داد.

یکی از شخصیت‌های تأثیرگذار بر هنر تذهیب، طاهرزاده بهزاد بود که نقش بزرگی در دوران جنگ جهانی دوم داشت. او به هنرمندان توصیه می‌کرد که آثارشان را امضا نکنند. استاد عبدالله باقری اشاره می‌کرد که بیش از۲۰ هزار اثر هنری خلق کرده است. وقتی طاهرزاده بهزاد به ترکیه سفر کرد، برخی از آثار استاد را با خود برد؛ اکنون بسیاری از همین آثار در موزه توپ‌قاپی استانبول نگهداری می‌شوند. همچنین بخشی از آثار ایشان به کشورهای دیگر منتقل شدند و امروز تعدادی از آن‌ها در موزه لوور و دیگر موزه‌های جهان قرار دارند. استاد باقری تاکید داشت که هیچ‌گاه دو اثر مشابه خلق نمی‌کرد.

وفات استاد

استاد عبدالله باقری پس از یک دوره طولانی مبارزه با بیماری سرطان کبد، در تاریخ ۱۴ خرداد 1368و در سن ۷۶ سالگی در تهران دار فانی را وداع گفت. پیکر ایشان در امامزاده ابن‌بابویه تهران به خاک سپرده شد.

منبع:

در سوگ مرگ هنرمند فرزانه هنرهای سنتی ایران استاد عبدالله باقری نویسندگان: منصور سلیمانی، فصلنامه هنر 1368 شماره 17

فیلم آپارات با عنوان «مصاحبه با زنده یاد استاد عبدالله باقری»

تذهیب صفحه فال قرآن

تذهیب صفحه فال قرآن

توسط با بدون دیدگاه فرهنگ و هویت ایرانیهنر تذهیب

تذهیب صفحه فال قرآن یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های هنر ایرانی-اسلامی است که در دوره صفویه و در قرن یازدهم هجری خلق شده است. این اثر هنری نفیس نه تنها نمونه‌ای از ذوق و مهارت هنرمندان ایرانی است، بلکه نشان‌دهنده پیوند عمیق میان معنویت و زیبایی در فرهنگ اسلامی نیز به شمار می‌رود.

تذهیب، به عنوان هنر تزئین متون مقدس، نقش مهمی در انتقال مفاهیم دینی و فرهنگی داشته است. هنرمندان با استفاده از الگوهای هندسی، نقوش اسلیمی و ختایی، خطوط و رنگ‌ها را به گونه‌ای هماهنگ ترکیب کرده‌اند که هر صفحه از قرآن، جلوه‌ای از کمال الهی و نظم جهان هستی را نمایش می‌دهد.

نقش نقوش و رنگ‌ها در تذهیب

در صفحه فال قرآن، هنرمندان از رنگ‌های طلایی، لاجوردی، فیروزه‌ای و سبز زمردی استفاده کرده‌اند. این رنگ‌ها نه تنها زیبایی بصری ایجاد می‌کنند، بلکه بار معنایی و روحانی نیز دارند. طلایی، نماد نور الهی و جاودانگی است؛ لاجوردی نشان‌دهنده آسمان و آرامش روحانی؛ فیروزه‌ای بیانگر حفاظت و انرژی مثبت؛ و سبز زمردی یادآور زندگی و باروری است.

نقوش اسلیمی و ختایی با خطوط نرم و خمیده، به نوعی حرکت و جریان در هنر می‌بخشند. طرح‌های هندسی، نظم و ساختار جهان هستی را تداعی می‌کنند و با قرار گرفتن در کنار یکدیگر، تعادل بصری و هماهنگی رنگ‌ها را ایجاد می‌کنند. هنرمندان با این ترکیب، صفحه قرآن را به یک فضای روحانی و هنری تبدیل کرده‌اند که مخاطب را به تأمل و آرامش دعوت می‌کند.

تذهیب و پیوند ایمان با هنر

تذهیب تنها یک هنر تزئینی نیست؛ بلکه نمادی از ایمان و عشق هنرمندان به متن مقدس قرآن است. هر خط و هر رنگ، بیانگر احترام و تعهد هنرمند نسبت به کلام الهی است. هنرمندان در این هنر سعی کرده‌اند پیوند میان ایمان، زیبایی و دقت هنری را به نمایش بگذارند.

صفحه فال قرآن در دوره صفویه نمونه‌ای بارز از این پیوند است. هنرمندان با توجه به اصول زیبایی‌شناسی و رعایت قوانین هندسی و متقارن، آثار خود را به گونه‌ای طراحی کردند که بیننده نه تنها از زیبایی بصری لذت ببرد، بلکه تجربه‌ای روحانی و معنوی نیز داشته باشد. این آثار به نوعی پل میان دنیای مادی و معنوی هستند و الهام‌بخش نسل‌های بعدی هنرمندان ایرانی شده‌اند.

تکنیک‌های اجرای تذهیب

تذهیب صفحه فال قرآن نیازمند مهارت و صبر فراوان است. هنرمندان ابتدا خطوط اصلی و حاشیه‌ها را با دقت رسم می‌کردند. سپس با قلم‌های ظریف و رنگ‌های طبیعی، طرح‌های اسلیمی، ختایی و هندسی را اجرا می‌کردند. استفاده از طلا یکی از ویژگی‌های برجسته این آثار است که باعث درخشندگی و ارزش مادی و معنوی اثر می‌شود.

فرآیند اجرای تذهیب بسیار زمان‌بر بود. هر رنگ و هر نقش باید به دقت با دیگری هماهنگ می‌شد تا ترکیب نهایی جلوه‌ای زیبا و متعادل داشته باشد. این توجه به جزئیات و هماهنگی رنگ‌ها، صفحه فال قرآن را به نمونه‌ای بی‌نظیر از هنر ایرانی-اسلامی تبدیل کرده است.

تأثیر تذهیب بر هنر معاصر

تذهیب صفوی تأثیر بسیاری بر هنر معاصر ایران داشته است. هنرمندان امروز با الهام از نقوش اسلیمی، ختایی و طراحی‌های هندسی، آثار نوینی خلق می‌کنند که هم ریشه در سنت دارند و هم با نگاه مدرن شکل گرفته‌اند. استفاده از رنگ‌های مشابه و الهام از ساختارهای متقارن، نشان‌دهنده تداوم این هنر در فرهنگ هنری ایران است.

نمایشگاه‌های هنر ایرانی، کتاب‌های خطی و آثار معاصر هنری، گواه این پیوند هستند. هنرمندان معاصر تلاش می‌کنند زیبایی و دقت تذهیب کلاسیک را با خلاقیت شخصی خود ترکیب کنند و آثار نوآورانه خلق کنند.

اهمیت فرهنگی و معنوی تذهیب

تذهیب صفحه فال قرآن، نماد احترام به متن مقدس و بخشی از هویت فرهنگی ایران است. این آثار هنری نه تنها ارزش زیبایی‌شناسانه دارند، بلکه حامل پیام‌های معنوی نیز هستند. ترکیب هنر و ایمان در این آثار، فرهنگ اسلامی و ایرانی را به نسل‌های بعد منتقل می‌کند و به حفظ سنت‌های هنری کمک می‌کند.

تذهیب علاوه بر زیبایی، ابزار آموزشی نیز بود. هنرمندان با طراحی دقیق و استفاده از رنگ‌های خاص، اصول هندسه و طراحی را به هنرجویان منتقل می‌کردند. این روش آموزشی باعث شد نسل‌های بعدی نیز با دقت و مهارت به این هنر آشنا شوند و آن را ادامه دهند.

جمع‌بندی

تذهیب صفحه فال قرآن در دوره صفویه نمونه‌ای برجسته از هنر ایرانی-اسلامی است. این اثر هنری نفیس، جلوه‌ای از ذوق، مهارت و ایمان هنرمندان ایرانی را به نمایش می‌گذارد. نقوش اسلیمی، ختایی و هندسی در کنار رنگ‌های طلایی، لاجوردی، فیروزه‌ای و سبز زمردی، جلوه‌ای از بهشت و کمال الهی ایجاد می‌کنند.

هنرمندان با تلفیق زیبایی و معنویت، صفحه قرآن را به تجربه‌ای روحانی و بصری تبدیل کرده‌اند. تذهیب، هم نماد احترام به متن مقدس است و هم یادآور تاریخ و هویت فرهنگی ایران. آثار صفوی الهام‌بخش هنرمندان معاصر هستند و تداوم این هنر را در دوره‌های بعد تضمین کرده‌اند.

با توجه به اهمیت تذهیب، مطالعه و پژوهش در این حوزه برای شناخت بهتر هنر ایرانی و پیوند آن با فرهنگ اسلامی ضروری است. این هنر، نه تنها به زیبایی آثار کمک کرده، بلکه نقش مهمی در انتقال ارزش‌های معنوی و فرهنگی به نسل‌های آینده دارد.

منبع عکس: موزه هنر والترز آمریکا

تذهیب صفحه فال قرآن

مذهبان قدیم

مُذهبان قدیم ایران

توسط با بدون دیدگاه تاریخ تذهیبهنر تذهیب

این متن برگرفته از فصل ششم کتاب «شیوه تذهیب» اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی با عنوان «مذهبان نامدار» بازنویسی شده و به بررسی «مُذهبان قدیم ایران» و مشاهیر تذهیب در دوره‌های مختلف تاریخی می‌پردازد.

مذهبان سدۀ دوم هجری قمری

در سدۀ دوم هجری قمری، تعدادی از هنرمندان و مذهبان ایرانی فعالیت داشتند که برخی از آن‌ها عبارتند از: یقطینی، ابراهیم صغیر، ابو موسی‌بن عمار، ابن سقطی، محمد و فرزندانش و ابو عبدالله خزیمی و فرزندانش. این هنرمندان پایه‌های هنر تذهیب در ایران را بنا نهادند و مسیر را برای نسل‌های بعدی هموار کردند.

مذهبان سدۀ چهارم هجری قمری

در سدۀ چهارم هجری قمری، ابوبکر محمدبن حسن نقاش از جمله هنرمندان این دوره است. تاکنون آثار وی به طور قطعی شناسایی نشده است، اما ممکن است برخی آثارش موجود باشد که بدون رقم نقاش بر آن‌ها باقی مانده‌اند.
در عهد پادشاهان غزنوی، نقاشان و هنرمندان بسیاری فعالیت داشتند که نامشان به دلایل مختلف از بین رفته است. با این حال، می‌توان به عثمان وراق، خوشنویس و استاد تذهیب، و ابو نصر نقاش و صورتگر مشهور اشاره کرد. همچنین عبدالمک، نقاش و مهندس دربار سلطان مسعود، از نقاشان برجسته این دوره بود.

مذهبان سدۀ پنجم هجری قمری

عبدالرحمان محمد دامغانی، یکی از مذهبان مشهور سدۀ پنجم هجری قمری، در هنر تذهیب و تزیین کتاب‌های مذهبی مهارت بسیاری داشت. آثار او نمونه‌ای از ظرافت و دقت هنرمندان این قرن است.

مذهبان سده‌های ششم و هفتم هجری قمری

در اواخر سدۀ ششم هجری قمری، عبدالعزیز مذهّب به عنوان هنرمندی زبردست و نازک‌قلم شناخته می‌شد. آثار قرآنی او نشان‌دهنده قدرت و چابکی قلم و دقت بی‌نظیر در تذهیب است.
زین‌الدین خطاط و جمال‌الدین نقاش اصفهانی، پدر کمال اسماعیل شاعر، از نقاشان دوره سلجوقی بودند و همزمان با طغرل‌بن ارسلان فعالیت داشتند.

فخرالدین حسین‌بن بدیع و شیخ بدرالدین نیز از دیگر نقاشان سده‌های ششم و هفتم بودند. حسین‌بن بدیع در سال ۶۷۲ هجری قمری، همزمان با وفات خواجه نصیرالدین طوسی، درگذشت. همچنین هنرمندانی چون محمدبن عون، احمدبن ابی‌نصر عتیق و محمدبن مسعود ابهر نیز در این دوران آثار برجسته‌ای از خود به جای گذاشتند.

مذهبان سده‌های هشتم تا دهم هجری قمری

در عهد سلطان محمد اولجایتو و ابوسعید، نقاشی و تذهیب رونق بسیاری داشت. محمدبن ایبک و حمزه‌بن محمد علوی، که اوایل قرن هشتم هجری قمری می‌زیستند، از مذهبان معروف زمان خود بودند.
محمدبن محمدعلی طوسی و احمد موسی از استادان برجسته این دوره محسوب می‌شدند. شاگرد احمد موسی، امیر دولتیار، از غلامان سلطان ابوسعید بود. مولانا ولی‌الله نیز از نقاشان مشهور این زمان به شمار می‌رفت.

سلطان احمدبن اویس جلایر، از سلسلۀ آل جلایر، خود در هنرهای مختلفی چون نقاشی، تذهیب و خاتم‌بندی مهارت داشت. او شعر خوش می‌سرود، خط نیکو می‌نوشت و در موسیقی و ادوار استاد بود.

در دورۀ اول صفوی، هنرمندانی چون میرخ‌المذهب و فرزندش قوام‌الدین مسعود، عبدالوهاب شیرازی، محمدامین خطاط، میرمصور و مولانا محسن مجلد آثار خود را ارائه کردند. حافظ ملا مسیح الله، مذهّب گمنام و نازک‌قلم، در اواخر دورۀ تیموری می‌زیست.

در بغداد، استاد شمس‌الدین و شاگردان او، عبدالحی و جنید بغدادی، مکتب دوم بغداد را شکل دادند. مکتب تبریز شاخه‌ای از این مکتب بود که بابا حیدر نقاش بدان منسوب است.

علیرضا عباسی، مذهّب و نقاش صفوی، و خواجه میرک، استاد بی‌همتای تذهیب و تصویر، از هنرمندان سدۀ دهم هجری قمری بودند. خواجه میرک بیشتر کتاب‌های عمارات هرات را تذهیب کرده و در زمان سلطۀ محمدخان شیبانی در خراسان وفات یافت.

مذهبان سده‌های یازدهم تا سیزدهم هجری قمری

صالح مذهّب، استاد تذهیب و نقاش اواخر سدۀ یازدهم هجری قمری، در تشعیر، حلکاری و تصویرسازی دستی تبحر داشت.
شرف‌الدین علی، مذهّب و استاد شیرین‌قلم هند، از نقاشان مغولی بود و در تذهیب و تصویرسازی صاحب‌مهارت بود.

علینقی مذهّب، از نازک‌قلم‌ترین هنرمندان دوران افشاری و زندیه، آثار پرمایۀ قرآنی با تذهیب برازنده خلق کرده است.
علی‌محمد مذهّب، نقاش و تذهیبکار دورۀ قاجاریه، به همراه میرزا عبدالوهاب و دیگر شاگردان، در تذهیب کتاب‌های مصور مانند «الف لیل و لیله» فعالیت می‌کردند.

سید جعفر مذهّب، استاد تذهیب و نقاش قاجار، در هنر زرنشان و طلاکاری مهارت داشت. اسدالله مذهّب مشهدی نیز از استادان چیره‌دست این دوره بود و آثارش در موزۀ گلستان محفوظ است.

از دیگر هنرمندان برجسته این دوره می‌توان به علی‌اصغر مذهّب و میرزا عبدالعلی مذهّب اشاره کرد. میرزا عبدالعلی در تذهیب و تشعیر حاشیه‌های کتاب «امتحان الفضلا» استاد بود.
عبدالوهاب مذهباشی شیرازی، مدهباشی چابک‌قلم، توسط ناصرالدین شاه قاجار لقب مذهّباشی گرفت و در انواع تذهیب، تشعیر و حلکاری مهارت داشت.
همچنین میرزا شکرالله مذهّب، غیاث‌الدین محمود مذهّب مشهدی و تذهیبی اصفهانی، از دیگر هنرمندان توانمند این دوره بودند که در افشان‌سازی و ابرسازی مرقع‌ها و کتاب‌ها استاد بودند.

تصویر ویدیو تابلو تذهیب پارسه – معرفی اثر هنری ایرانی از مجموعه هنر تذهیب با نقوش سنتی و طراحی اصیل ایرانی

ویدیو تابلو تذهیب پارسه

توسط با بدون دیدگاه تابلوی تذهیبهنر تذهیب

ویدیو تابلو تذهیب پارسه یکی از جلوه‌های هنر تذهیب ایرانی و نمونه‌ای درخشان از تابلوهای تذهیب سنتی است که هنر استادانه ایرانی را به نمایش می‌گذارد. این اثر هنری دست‌ساز با ظرافت قلم‌گیری و دقت در اجرای نقوش، ترکیب‌بندی منحصربه‌فردی دارد و شکوه باستانی پارسه و اصالت هنر ایرانی را بازتاب می‌دهد.
تابلو تذهیب پارسه نه تنها نمادی از هنر سنتی ایرانی است، بلکه به عنوان یک اثر فاخر، جلوه‌ای ویژه به دکوراسیون‌های لوکس و هنری می‌بخشد.

در این صفحه می‌توانید ویدیو تذهیب تابلو پارسه را ببینید و با مراحل طراحی، رنگ‌آمیزی و تکمیل نقوش آن آشنا شوید. این ویدیو به علاقه‌مندان و پژوهشگران هنر ایرانی امکان می‌دهد تا فرآیند خلق یک تابلو تذهیب سنتی را به صورت کامل درک کنند.

ویژگی‌های منحصر به‌فرد تابلو تذهیب پارسه


تابلو تذهیب پارسه با طراحی اصیل و نقوش سنتی، جلوه‌ای از هنر اسلامی و ایرانی را در خود جای داده است. هنرمندان این تابلو با دقت و الهام از هنر صفوی، هر نقوش و خطوط طلایی را با ظرافت و مهارت اجرا کردند. رنگ‌های چشم‌نواز لاجورد، طلایی و شنگرف در ترکیب‌بندی هنرمندانه، علاوه بر جلوه بصری چشمگیر، حس هماهنگی و تعادل در اثر ایجاد کرده‌اند.

این تابلو دست‌ساز نمادی از اصالت و هنر حرفه‌ای ایرانی است. علاقه‌مندان به تابلوهای لوکس می‌توانند با آن یک اثر فاخر و نفیس به مجموعه خود اضافه کنند. برای کسانی که به دنبال خرید تابلو تذهیب پارسه هستند، این اثر انتخابی ارزشمند برای دکور منزل، دفتر کار یا نمایشگاه هنری است.

آشنایی با جزئیات و تکنیک‌های اجرا


در ویدیو تابلو تذهیب پارسه، می‌توانید جزئیات دقیقی از هر مرحله خلق اثر مشاهده کنید. از طراحی خطوط و نقوش گرفته تا انتخاب رنگ‌ها و اجرای طلایی‌کاری، تمامی مراحل با دقت و مهارت هنرمندان ایرانی انجام شده است. مشاهده این ویدیو برای علاقه‌مندان به هنر تذهیب و دانشجویان هنرهای سنتی، منبع آموزشی بسیار مفیدی محسوب می‌شود.

تابلو تذهیب پارسه همچنین نمونه‌ای از تلفیق هنرهای سنتی ایرانی با نیازهای مدرن در دکوراسیون است. این تابلو با اندازه مناسب، طراحی متوازن و رنگ‌های جذاب، می‌تواند به عنوان هدیه‌ای هنری و ارزشمند برای دوستداران هنر ایرانی مورد استفاده قرار گیرد.

چرا تابلو تذهیب پارسه اهمیت دارد؟


این تابلو نشان‌دهنده اوج مهارت و خلاقیت هنرمندان ایرانی در زمینه تذهیب است. هر خط، هر نقش و هر رنگ به دقت انتخاب و اجرا شده تا یک اثر هماهنگ و چشم‌نواز خلق شود. به همین دلیل، تابلو تذهیب پارسه به عنوان یک نمونه شاخص از هنر تذهیب سنتی ایران در مجموعه‌های خصوصی و نمایشگاه‌های هنری ارزشمند محسوب می‌شود.

بازدیدکنندگان می‌توانند در سایت نمایشگاه مجازی هنر تذهیب، از صفحه اختصاصی ویدیو تابلو تذهیب پارسه دیدن کنند و با جزئیات کامل این اثر آشنا شوند. این تابلو با طراحی اصیل، رنگ‌های چشم‌نواز و ترکیب‌بندی هنرمندانه، یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های هنر تذهیب ایرانی است و تجربه‌ای جذاب برای علاقه‌مندان به هنرهای سنتی فراهم می‌کند.

جمع‌بندی و پیشنهاد برای علاقه‌مندان هنر ایرانی

تابلو تذهیب پارسه نه تنها یک اثر هنری فاخر و منحصربه‌فرد است، بلکه فرصتی عالی برای شناخت هنر تذهیب ایرانی و تجربه زیبایی‌های رنگ و نقش فراهم می‌کند. مشاهده ویدیو تذهیب این اثر به شما امکان می‌دهد تا فرآیند خلق تابلو را از نزدیک ببینید و با تکنیک‌ها و جزئیات اجرایی آشنا شوید. برای علاقه‌مندان به خرید تابلو تذهیب، تابلو پارسه انتخابی شایسته و ارزشمند برای داشتن یک اثر اصیل ایرانی در خانه یا دفتر کار است.

معرفی کتاب شیوۀ تذهیب، اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی – جلد و بخش‌هایی از صفحات کتاب

معرفی کتاب شیوۀ تذهیب، اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی

توسط با بدون دیدگاه آموزش تذهیبهنر تذهیب

کتاب «شیوۀ تذهیب، اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی» از انتشارات سروش در سال ۱۳۷۲ منتشر شد. این کتاب در قطع رحلی، با جلد شومیز و کاغذ تحریر، شامل ۱۹۹ صفحه مصور سیاه و سفید است و تا چاپ چهاردهم در ۵۰۰ نسخه منتشر شده است. چاپ اول تا سیزدهم این کتاب نیز مجموعاً ۲۹۰۰۰ نسخه را شامل می‌شود.

استاد اردشیر مجرد تاکستانی در مقدمه این کتاب آورده است:

سپاس و حمد بی‌شمار دادار یگانه را که این محال و فرصت مغتنم به‌دست آمد تا حقیر به یاری یزدان و تا حد توان با بضاعت اندک  خویش کتاب حاضر را تدوین کنم باشد که پویندگان راه و جویندگان هنر تذهیب این رشته از هنرهای بی‌مرگ، فیاض و  ورجاوند این سرزمین را که دور از پلشتی و زنگار گرفتگی مانده است سودمند افتد. جای بسی خشنودی است که این رشته از هنر از سوی سوداگران و دلالان بازار هنر کمتر مورد التفات قرار گرفته است تا آن را چرکین کنند و سپس با بزکی ناخوشایند عرصه دارند و باید سپاسگزار صادق بزرگواران گمنامی باشیم که به‌نوشته غيات اللغات: «تذهیب و تزویق آن را به جایی رسانیدند که صنعت صنایع اضافه به اضافت تصنع و تنوق نقاشان آن روزگار در مقابلۀ آن ناچیز شد.» 

با حسرت نگریستن به هنری والا، گرانقدر و اصیل که هر روز پیش از پیش به زوال رود آن چیزی بود که این جانب را به نگارش و تدوین این کتاب رهنمون شد.در تاریخ هنر هر سر زمینی تجسم کامل رنج‌ها، نامرادی‌ها شکست‌ها، پیروزی‌ها بهروزی‌ها، حرمان‌ها و درآخر، شور و شعور مردم آن سرزمین نهفته است و تاریخ هنر ما، به‌ویژه هنر بعد از اسلام نیز از این قاعده مستثنا نتواند بود. اما شگفت این‌که کتاب‌هایی که در زمینه هنر با نقد و پژوهش‌های هنری تدوین شده‌اند. اکثراً با استفاده از منابعی غیرمعتبر، مبهم و بدون مأخذ، با پیرایه‌های گوناگون، تألیف شده‌اند و شگفت‌تر این‌که این‌گونه کتاب‌ها را غالباً  شرق شناسان تدوین و گرد آوری کرده‌اند؛ آنانی که احتمالا پیش از شناخت ماهیت و کیفیت هنر، این عالی‌ترین شکل بیان احساس، چون خود با این احساسات و سنن و عواطف آشنایی چندانی  نداشته‌اند پُر بیراهه رفته‌اند و در لجه‌های دیدگاه‌های شخصی خود، به علت بیگانگی با منبع فیاض هنری، سردرگم شده‌اند. 

هنر ارزنده و اصیل تذهیب با تارهای لطیف روح سروکار دارد.  تمام پویش هنرمند در این زمینه درخشان‌تر کردن رنگ و هماهنگی با شکل در بوتۀ خیال است. به‌راستی که هنرمند با اعجاز، در نقش‌های بی‌نام رنگ می‌پاشد تا از واقعیت دور نرود و در عین حال، نزدیک‌ترین صور هنری را خلق کند و جان بخشد. به‌عبارت دیگر، چنین هنری سنگ کیمیا و خلاق آن کیمیاگری است که جمیل‌ ترین جلوۀ رنگ‌ها را  با خطوطی آهنگین جلا می‌دهد. در حقیقت، هنرمند با جستجو در نقش‌های بی‌نام در عمق رنگ می‌کاود و در این‌جا، بیننده از هر سو که می‌نگرد در هر ترکیبی از نقش و رنگ انتظار و توقع معجزه دارد. او این معجزه را در آهنگ رنگ‌های شفاف، در تجسم شعرگونه ترکیب و تداخل رنگ و شکل می‌جوید و عمیقاً در می‌یابد و سپس، در مقابل سحر این دو عنصر مجذوب می‌شود. زیبایی یک تذهیب عالی با  قلم‌موی هنرمند جان می‌گیرد.، حرکت و نمود پیدا می‌کند، گسترش می‌یابد و تا عمق ضمیر بیننده رسوخ می‌کند. 

به‌هر حال این جانب برای کاهش کمبود موجود در زمینۀ منابع مربوط به هنر تذهیب وظیفۀ خود آن دیدم که با پرهیز از هرگونه نظر شخصی کتاب حاضر را فراهم آورم؛ تحفۀ احباب، تا چه قبول افتد و چه در نظر آید. 

در این کتاب که شامل شش بخش است، در مورد تاریخ و سیر تکامل نقش‌های تزیینی، شیوۀ انجام تذهیب، واژگان و تعابیر تذهیب و  مُذهّبان سخن رفته است که هر بخش آن با نمونه‌هایی همراه است تا  پژوهنده با هر بضاعتی که دارد مطالب آن را در خور دانش خویش درک کند.

در اینجا لازم می‌دانم از تمام کسانی که در رابطه با این کتاب زحمت کشیده‌اند و بنده را یاری کرده‌اند سپاسگزاری کنم. امید که  قبول افتد. با سپاس از آقای رضا بیدآبادی که قلم‌گیری‌های  تصویرهای کتاب را به عهده داشته‌اند و در این رابطه زحمت فراوان  کشیده‌اند. آقایان علی محبوبی، باقر خبازی حسینی و مجید دلدوزی که با اضافه کردن مقاله‎‌های خود به کتاب حاضر به این جانب یاری رسانده‌اند.  

آقای شاهرخ سخایی که قبول زحمت کرده‌اند و اسلایدهای مربوط به شکل‌ها را مرحمت فرموده‌اند و از کوشش‌ها و  مراحم آقایان سید محمد ایران منش و سعید طباطبایی، استاد حجت کشفی و آقای مهدی فیروزان و دیگر دست اندرکاران کمال تشکر را دارم. در خاتمه لازم به تذکر است که زحمات فراوان و کوشش‌های بی‌دریغ ویراستار محترم، سرکار خانم مجابی، باعث کمتر شدن نقایص این کتاب شده است و از ایشان به خاطر همکاری صمیمانه و صبر فراوانشان کمال سیاسی را دارم .

فهرست مطالب

فصل اول: نگرشی بر طرح‌های گوناگون تذهیب در دوره‌های مختلف تاریخ

  • نقش‌ها و طرح‌های گوناگون در دوره‌های قبل از تاریخ، هخامنشی، اشکانی و ساسانی(در 5 صفحه همراه با 42 شکل)
  • مقایسه نقش ها و طرح ها از دوره هخامنشی تا عصر حاضر
  • گل (در4 صفحه همراه با 39 شکل )
  • برگ (در2 صفحه همراه با 20شکل)
  • شاخه اسلیمی (در6صفحه همراه با 57 شکل)

فصل دوم: هنر تذهیب (در 6 صفحه همراه با 6 تصویر )

  • تعریف تذهیب
  • پیشینه تذهیب
  • مکتب‌های تذهیب
  • واژگان تذهیب (ابرک، اسلیمی، بنداسلیمی، تاج، ترصیع، ترنج، جدول، ختایی، داغ، دهن اژدری، سرلوحه، سنجاق نشان، شرفه، شمسه، فرنگی، فصّالی، کتیبه، کتیبه سرلوحه، کمندزرین، گره، لچک ترنج، لچکی، واگیره)
  • ابزارهای تذهیب (قلم مو، طلا و نقره، مهره، کاغذ، رنگ، پرگار، ترلینگ، خط کش)
  • چگونگی انجام یک اثر تذهیب

فصل سوم: بررسی تفصیلی نقش‌های تذهیب

  • قوس حلزونی(در 4 صفحه همراه با 7 شکل)
  • تعریف قوس حلزونی
  • روش رسم هندسی قوس حلزونی
  • قوس حلزونی دو نقطه‌ای
  • قوس حلزونی سه نقطه‌ای
  • قوس حلزونی چهار و … نقطه‌ای
  • اسلیمی( در 16 صفحه همراه با 54 شکل)
  • تعریف اسلیمی و گونه‌های آن
  • کالبد شکافی شاخه اسلیمی
  • روش رسم سه اسلیمی، دو اسلیمی و دو اسلیمی با ترنج
  • چنگ( در 8 صفحه 38 شکل)
  • روش رسم هندسی بته جقه(یک صفحه)
  • اسلیمی ماری(در 3 صفحه با 17 شکل)
  • ختایی(در 2 صفحه با 6 شکل)
  • تعریف ختایی و گونه‌های آن
  • روش نظری رسم برگ ختایی
  • گونه‌های مختلف ختایی
  • گل شاه عباسی(در 12 صفحه با 103 شکل)

فصل چهارم: بررسی تفصیلی واژگان تذهیب

  • لچکی (در 17 صفحه همراه با 56 شکل)
  • تعریف لچکی
  • روش رسم لچکی
  • گونه‌های لچکی
  • لچک ترنج
  • ترنج(در 10 صفحه همراه با 43 شکل)
  • نیم ترنج
  • سرترنج
  • سرلوح(در 23 صفحه همراه با 27 شکل)
  • کتیبه (در یک صفحه همراه با 13 شکل)
  • ترصیع (در سه صفحه همراه با 3 تصویر)
  • واگیره (در 24 صفحه همراه با 67 شکل)
  • شمسه بزرگ یا ترنج(در 27 صفحه همراه با 18 شکل)
  • شرفه(یک صفحه همراه با 10 شکل)
  • شمسه کوچک(2 صفحه همراه با 18 شکل)
  • ابرک(در یک صفحه همراه با 3 شکل)
  • تاج(در 4 صفحه همراه با 4 شکل)
  • نیم تاج

فصل پنجم: تحول تذهیب (در 4 صفحه همراه با 5 شکل)

فصل ششم: مذهبان نامدار (در 4 صفحه )

  • مذهبان قدیم
  • طراحان و مذهبان معاصر

معرفی اجمالی از نویسنده کتاب

اردشیر مجرد تاکستانی(متولد ۲۳ دی ۱۳۲۸ شهر رشت در استان گیلان) او اصالتا اهل تهران و یکی از نقاشان مکتب مینیاتور است. وی نگارگر و محقق نگارگری و تذهیب و تشعیر فارغ‌التحصیل هنرستان هنرهای تجسمی است. وی نمایشگاه‌های انفرادی در زمینه نگارگری برگزار کرده و در بیش از بیست نمایشگاه گروهی در چندین نمایشگاه خارجی نیز حضور داشته است.

در ۲۶ آذر ماه سال ۱۳۹۹ استاد اردشیر مجرد تاکستانی به همراه استاد محمود فرشچیان و سه نفر دیگر از استادان نگارگری ایران به عنوان گنجینه‌های زنده بشری، در فهرست میراث ناملموس یونسکو ثبت شدند.

وی مدرس مینیاتور در هنرستان‌های گرافیک دانشگاه تهران و از داوران نخستین دوسالانه نگارگری ایران است. از وی مقالاتی در زمینه ابروباد در دایره المعارف بزرگ اسلامی و تاریخچه تذهیب در دایره المعارف بزرگ شیعه به چاپ رسیده است. تاکستانی سرپرست کارگاه مرمت و صحافی سنتی نسخه‌های خطی و نفیس حرم فاطمه معصومه(س) است.

تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران

تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

سعادت احمدزاد، نویسنده این مقاله معتقد است که تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران با نفوذ اسلام رونق یافت. در دوره سلجوقی، تذهیب با نقش‌های هندسی و تحریری رواج پیدا کرد و در عهد تیموریان، تزئینات داخل کتاب به اوج کمال رسید. اشکال گیاهان و گل‌ها به صورت طبیعی به کار گرفته شد و کتاب‌ها و سرلوحه‌ها با استفاده از این روش آراسته گردید.

چکیده: هنر کتاب‌آرایی با نفوذ اسلام در ایران رونق گرفت. در دوره سلجوقی، تذهیب با نقش‌های هندسی و تحریری رواج یافت و در عهد تیموریان، تزئینات داخلی کتاب به اوج کمال رسید و اشکال گیاهان و گل‌ها به صورت طبیعی در کتاب‌ها و سرلوحه‌ها به کار گرفته شد. در دوران صفویه بازار هنر رونق بیشتری یافت، اما از اواخر دوره صفویه و در دوره‌های افشاریه، زندیه و قاجاریه، توجه به فرهنگ و هنر ایران کمتر شد. با این حال، هنر تذهیب همچنان ادامه یافت و هنرمندان ایرانی آذین کردن کتاب را حفظ کردند.
کلیدواژه‌ها: تذهیب، کتاب‌آرایی، ایران، اسلام

در دوران صفویه بازار هنر رونق بیشتری گرفت. از اواخر دوره صفویه و نیز در دوره‌های افشاریه و زندیه و قاجاریه به فرهنگ و هنر ایران توجه کمتری می‌شد. اما هنر تذهیب همچنان ادامه یافت و هنرمندان ایران آذین کردن کتاب را ادامه داده‌اند.

کلیدواژه ها: تذهیب کتاب آرایی، ایران، اسلام

مقدمه

شکوفایی بذر اسلام در اندیشه و هنر از زمان آل‌بویه آغاز شد و شکوفایی علمی و فرهنگی مسلمانان، به‌ویژه ایرانیان، زمینه تحول در تمامی هنرها را فراهم آورد. محور همه هنرها تأثیرپذیری از قرآن بوده است. در این میان، تذهیب در هنر کتاب‌آرایی ایران جایگاه ویژه‌ای یافت و با گسترش تذهیب و نگارگری در کتاب‌آرایی، جلوه‌ای خاص از پیوند معنویت و زیبایی در آثار هنری ایرانی پدید آمد.

در ابتدای دوران اسلامی، بهره‌گیری از تذهیب محدود بود و نقوش تذهیب از تجرد کافی برخوردار نبود. با ارزش یافتن کتاب‌ها، به ویژه قرآن، کار تزئین اوراق و جلد آن‌ها مورد توجه هنرمندان مسلمان قرار گرفت. حاشیه صفحات، سرفصل‌ها و سرلوح‌ها با نقوش اسلیمی، هندسی و طرح‌های زیبا تزئین می‌شد. تذهیب‌کاران با استفاده از انواع نقش‌ها و طرح‌ها، کتاب‌ها را زیباتر و آراسته‌تر می‌کردند و مُذهبان جایگاه ویژه‌ای در کنار خطاطان و نقاشان داشتند.

با گذر زمان، تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران هم از نظر رنگ و هم نقش در دوره تیموری به کمال رسید و آثار بی‌نظیری خلق شد. این هنر در دوران صفویه ادامه یافت و شکوفا گردید و حتی در اواخر دوره صفویه، جریان تکاملی تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران قطع نشد و هنرمندان ایرانی آن را با دقت و ظرافت ادامه دادند.

مفهوم تذهیب

تذهیب در لغت به معنی زرگرفتن و طلاکاری است و در دایرةالمعارف‌های فارسی آمده که به شیوه‌های خاص یک دوره تاریخی تعلق دارد.

تذهیب مجموعه‌ای از نقش‌های بدیع و زیبا است که نقاشان و مُذهبان برای زیباتر کردن کتاب‌های مذهبی، علمی، فرهنگی و تاریخی به کار می‌برند. استادان تذهیب این نقش‌ها را در جای‌جای کتاب‌ها به کار می‌برند تا صفحه‌های زرین ادبیات و متون مذهبی ایران را آراسته کنند. طرح‌ها شامل شاخه‌ها و بندهای اسلیمی، ساقه گل‌ها و برگ‌های ختایی هستند (مجرد تاکستانی ۱۳۷۲، ص ۲۶).

مکتب‌های تذهیب

تذهیب مانند نقاشی دارای مکتب‌ها و دوره‌های خاص است. می‌توان از مکتب‌های سلجوقی، بخارا، تیموری، صفوی و قاجار سخن گفت. هر مکتب شعبه‌های مختلفی دارد. برای مثال، در مکتب تیموری، شعبه‌های شیراز، تبریز و خراسان وجود دارند. رنگ‌ها و روش قرار گرفتن نقش‌ها موجب شکل‌گیری این مکتب‌ها شده است.

تاریخ هنر کتاب‌آرایی ایران

پیشینه پیش از اسلام


کتاب‌آرایی در ایران سابقه کهن دارد و حتی پیش از اسلام نیز وجود داشته است. مانی، نقاش ایرانی، کتاب‌های خود را با نقش‌ها و طرح‌های زیبا تزئین می‌کرد تا پیام خود را منتقل کند. برخی اوراق نقاشی از تورفان چین نشانگر مکتب نقاشی مانوی است (آصف زاده ۱۳۷۴، ص ۵).

دوره سلجوقیان

در دوره سلجوقیان، هنر تذهیب روش جدیدی یافت: پیرامون سطرهای کتاب خط کشی می‌شد و بیرون خطوط با طرح‌ها و نقش‌های چشم‌نواز تزئین می‌گردید. تذهیب در این دوره با اسلیمی، ختایی و نقوش طبیعی توسعه یافت و برخی مذهبان مشهور مانند ابو عمرو و عثمان بن حسین وراق غزنوی فعالیت می‌کردند.

دوره تیموری

در دوره تیموری، تذهیب سبک مشخصی یافت. تزئینات گیاهی و گاهی حیوانات و طیور به شیوه ایرانی و چینی به کار می‌رفت. مکتب شیراز نمونه بارز این دوره بود، مانند نسخه «عجایب المخلوقات قزوینی» که ترکیبی از طرح‌های فرشته و اژدها به رنگ‌های طلائی، سفید، قرمز و سبز دارد (دیماند ۱۳۳۶، ص۸۲).

دوره صفوی

هنر تذهیب در دوران صفوی به اوج رسید. برگ‌های سرلوحه‌ها نقش‌های مدور یا ستاره‌ای داشتند و نسخ خطی غالباً با چند صفحه تذهیب آغاز می‌شدند. تذهیب همراه با مینیاتور به کار می‌رفت و استادان شاخصی مانند کمال الدین بهزاد فعالیت می‌کردند (تیتلی ۱۳۶۰، ص۲۰).

دوره افشاریه، زندیه و قاجاریه

در این دوره توجه به هنر کاهش یافت و با اختراع چاپخانه، ارزش کتاب‌آرایی کاهش پیدا کرد. با این حال جریان تذهیب قطع نشد و استادان معاصر مانند نعمت‌اللهی، علی درودی، محمدعلی زاویه و استاد باقری آثار شاخصی خلق کردند. آثار این هنرمندان در موزه‌های ملی و بین‌المللی حفظ شده است.

منابع و مأخذ

مجرد تاکستانی، اردشیر (۱۳۷۲). شیوه تذهیب. تهران: سروش.

آصف زاده، محمد باقر (۱۳۷۴). قزوین در گذرگاه هنر. تهران: انتشارات بحر العلوم.

فرزان، ناصر (۱۳۷۷). تاریخ تحول هنر و صنعت رنگ در ایران و جهان. تهران: انتشارات تهران.

منشی قمی، قاضی میراحمد (۱۳۵۲). گلستان هنر. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

تبلی، ن. م. (۱۳۶۰). کتاب و کتابت در جهان اسلام. ترجمه کلود کرباسی، موزه‌ها، ش ۲.

گلچین معانی، احمد. شاهکارهای هنری شگفت انگیز از قرن پنجم هجری و سرگذشت آن. هنر و مردم، سال چهارم، شماره ۱۵۷.

دیماند، م. س (۱۳۶۶). راهنمای صنایع اسلامی. ترجمه عبدالله فریار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.


گفتگو با آقا میری درباره فرشچیان

آثار فرشچیان مردم‌پسند بود

توسط با بدون دیدگاه اخبار و رویدادهاهنر تذهیب

آقا میری، هنرمند و مدرس حوزه نگارگری و تذهیب، جنبه‌های بصری قابل توجه و زیبا را از ویژگی‌های بارز آثار استاد محمود فرشچیان عنوان کرد و گفت: آثار این هنرمند، مردم‌پسند بود و جایگاه ویژه‌ای در میان مردم داشت و در عین حال جامعه هنری هم برای آثار او بسیار ارزش قائل بود.

به گزارش نمایشگاه مجازی هنر تذهیب به نقل از ایرنا، امیرحسین آقامیری ضمن عرض تسلیت به جامعه هنری به خصوص نگارگری به مناسبت درگذشت استاد محمود فرشچیان اظهارداشت: او یکی از مفاخر و بزرگان نگارگری ایران بود و همواره در یاد و خاطره همه ما هست و خواهد بود و با آثار بی‌نظیری که خلق کرده، همواره زنده است و هیچ وقت از میان ما نخواهد رفت. امیدوارم که نظیر چنین استادی بار دیگر تجلی پیدا کند و ما بتوانیم از آثارش بهره‌مند شویم.

یکی از ویژگی‌های بارز استاد فرشچیان، پرتلاش بودن اوست

وی با اشاره به ویژگی‌های هنری استاد فرشچیان گفت: با توجه به الگوبرداری که از آثار این هنرمند داشته‌ام یکی از ویژگی‌های بارز استاد فرشچیان، پرتلاش بودن اوست و مصداق ضرب‌المثل کار نیکو کردن از پر کردن است، استاد فرشچیان در آثارش کم نمی‌گذاشت، با توجه به آثاری که خلق کرده بود، تلاش او شبانه‌روزی و بی‌وقفه بود.

آقامیری افزود: استاد فرشچیان هشت دهه پی در پی در حوزه نگارگری فعالیت کرد و تلاش او باعث شد که نبوغش شکوفا شده و در ایران و جهان شناخته شود و همگان بتوانند از آثارش بهره‌مند شوند.

چهار سال اول فعالیت هنری استاد فرشچیان وقف طراحی شد

این هنرمند نگارگر بیان کرد: یکی دیگر از ویژگی‌های استاد فرشچیان، طراحی بسیار قوی او بود، زمانی که در حوزه نگارگری هنرجو بودم، در مصاحبه‌های متعددی از این استاد شنیدم که بر طراحی تاکید داشت و گفت که چهار سال اول فعالیت هنری خود را وقف طراحی کرده است و این طراحی باعث شد که استاد فرشچیان آثار برجسته و شاخصی را خلق کند و ما از آنها لذت ببریم.

آثار فرشچیان به خصوص آثار مربوط به دهه‌های ۴۰ و ۵۰ که استاد در ایران سکونت داشت، بسیار قوی و ناب بودند، این دهه‌ها

وی اظهارداشت: آثار استاد فرشچیان، مردم‌پسند بود و جایگاه ویژه‌ای در میان مردم داشت و در عین حال جامعه هنری هم برای آثار او بسیار ارزش قائل بود، آثار فرشچیان به خصوص آثار مربوط به دهه‌های ۴۰ و ۵۰ که استاد در ایران سکونت داشت، بسیار قوی و ناب بودند، این دهه‌ها اوج جوانی، فعالیت و قدرت فرشچیان در حوزه نگارگری بود و بهترین آثارش را در این دوره ترسیم کرده است.

آقامیری درباره ویژگی منحصر به فرد استاد فرشچیان و تاثیر آن بر نگارگران پس از خود خاطرنشان کرد: استاد فرشچیان از نبوغ خاصی برخوردار بود و لازمه ظهور و تجلی این نبوغ در جامعه هنری و در آثارش تلاش زیاد و بی‌وقفه بود، استاد فرشچیان در حوزه هنر و سایر حوزه‌ها تلاش شبانه‌روزی داشت و همیشه این ویژگی را الگو قرار می‌دهم.

وی افزود: اگر ما تلاش زیادی در حوزه هنر یا هر حوزه دیگری داشته باشیم حتماً موفق خواهیم شد، اگر به این تلاش، نبوغ هم اضافه شود، هنرمند حتماً منحصر به فرد خواهد شد، آثاری که خلق می‌کند، بی‌بدیلی و بی‌نظیری خواهد بود که این ویژگی در آثار استاد فرشچیان مشهود است و در مقابل بعضی از این آثار باید تعظیم کرد.

بهترین و ناب‌ترین آثار فرشچیان مربوطه به دهه‌های ۴۰ و ۵۰ است

این هنرمند نگارگر با اشاره به تاثیرپذیری از آثار استاد فرشچیان گفت: هنر و هنرمند آیینه جامعه خودشان هستند، هنرمند هر چه در درونش باشد، آن را به تصویر می‌کشد، بهترین و ناب‌ترین آثار فرشچیان مربوطه به دهه‌های ۴۰ و ۵۰ و دورانی است که استاد در ایران بود، آثار او فضای کاملاً ایرانی داشت و اوج قدرت او در حوزه نگارگری بود.

«عصر عاشورا»، «ضامن آهو»، «رستم و اژدها»، «داستان موسی و اژدها» بی‌نظیرترین آثار استاد فرشچیان است

آقامیری توضیح داد که استاد محمود فرشچیان در آن دوران، جوانی پرتلاش بود که با بهره‌گیری از تجربیات هنرمندان گذشته و با مطالعه آثار قدما و مشاهده آثار بزرگان جهان، شیوه‌ای منحصربه‌فرد در هنر خود ایجاد کرد. او با پشتکار فراوان توانست آثاری بی‌بدیل خلق کند؛ از جمله «عصر عاشورا»، «ضامن آهو» و «رستم و اژدها» که بیشتر در سال‌های ۱۳۴۲، ۱۳۴۵، ۱۳۴۸، دهه ۵۰ و سال ۱۳۵۸ خلق شدند. در میان این آثار، «داستان موسی و اژدها» یکی از درخشان‌ترین و بی‌نظیرترین آثار استاد فرشچیان در زمینه نگارگری به شمار می‌رود.

وی توضیح داد که هنرمند زمانی که از فضای اصلی خود فاصله می‌گیرد و در محیطی تازه قرار می‌گیرد، دیگر نمی‌تواند آن فضا را به‌خوبی احساس کند و ناگزیر تحت تأثیر جامعه خود قرار می‌گیرد. او افزود که همیشه به آثار استاد محمود فرشچیان در دهه‌های ۴۰ و ۵۰ استناد می‌کند، زیرا در آن دوران استاد فرشچیان بهترین آثار خود را خلق کرده است. وی تأکید کرد که از تماشای آن آثار لذت فراوان برده و از آن‌ها بهره‌های بسیاری گرفته است.

این هنرمند نگارگر، جنبه‌های بصری قابل توجه و زیبا را از دیگر ویژگی‌های بارز آثار استاد فرشچیان عنوان کرد و گفت: مخاطبان و هنرمندان بسیاری به دلیل این ویژگی جذب آثار استاد فرشچیان شدند اما نکته قابل توجهی که خود استاد همیشه به هنرمندانی که سبک او را دنبال می‌کردند می‌گفت این بود که «من سبکی را ایجاد و دریچه‌ای را باز کردم، دریچه‌های بسیاری در هنر وجود دارد و شما باید دریچه‌های دیگری را بازکنید و سعی نکنید آن کاری که من انجام داده‌ام را انجام دهید.»

آقامیری افزود: استاد فرشچیان معتقد بود هنرمندانی که صرفا از سبک او پیروی می‌کنند، در نقطه صفر قرار می‌گیرند، این پیشرفت و ترقی در هنر نیست، تکرار است و تقلید و تکرار بزرگترین آفت در هنر است و براین اساس به هنرمندان توصیه می‌کرد که سبک‌های دیگری را تجربه کنند و فعالیت آنان محدود به تکرار و تقلید نباشد.

به گزارش ایرنا، محمود فرشچیان هنرمند مطرح نگارگری کشورمان سال ۱۳۰۸ در اصفهان متولد شد، پدرش که مردی هنردوست بود با توجه به اشتیاق فرزند به هنر نقاشی او را به کارگاه استاد حاج میرزا آقاامامی رهنمون کرد. فرشچیان در هنرستان هنرهای زیبای اصفهان از استاد عیسی بهادری تعلیم گرفت.

پس از پایان این دوره به اروپا رفت و چند سالی در آنجا به مطالعه و بررسی آثار نقاشان برجسته غرب همت گماشت و در نتیجه همین مطالعات بود که به رهیافتی تازه از هنر نقاشان با معیارهای جهانی رسید.

او پس از بازگشت به ایران، فعالیت هنری خود را در اداره کل هنرهای زیبای تهران آغاز کرد. وی مسئولیت مدیریت اداره هنرهای ملی و استادی دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران را بر عهده گرفت. استاد با تلاش مداوم و خلق آثار شگفت‌انگیز، توانست آوازه هنری خود را در سراسر ایران و حتی فراتر از مرزها گسترش دهد.

آثار استاد فرشچیان در بیش از صدها نمایشگاه فردی و جمعی در ایران و سایر کشورها برپا و با استقبال بسیار زیادی روبه‌رو شده است. برگزاری نمایشگاه‌های پی‌درپی معرف شهرت وی در پهنه جهانی است به گونه‌ای که موزه‌ها، کتابخانه‌ها و مجموعه‌داران شخصی و عاشقان هنر به داشتن قطعه‌ای از آثار او مباهات می‌کنند.

با تأسیس موزه فرشچیان در مجموعه فرهنگی – تاریخی سعدآباد، سازمان میراث فرهنگی کشور بر آن شد تا فرصتی برای عموم هموطنان و هنردوستان جهان فراهم آورد تا از آثار این هنرمند بزرگ در یک مجموعه زیبا بازدید کنند. در این موزه بیش از ۷۰ اثر از آثار استاد فرشچیان گردآوری شده است.

همچنین طراحی‌ ضریح مطهر و منور حضرت اباعبدالله(ع) و ثامن‌الائمه حضرت رضا(ع) به قلم ماندگار و با کفایت استاد فرشچیان صورت گرفته است که این نقوش زرین، یادمانی خجسته در تاریخ فرهنگ و هنر ایران است که استاد به‌صورت افتخاری انجام داده است. فرشچیان ۱۸ مردادماه دار فانی را وداع گفت.

نمایشگاه تاریخ کتابت قرآن در موزه آمریکا

نمایشگاه تاریخ کتابت قرآن در موزه آمریکا

توسط با بدون دیدگاه اخبار و رویدادهاهنر تذهیب

نمایشگاه تاریخ کتابت قرآن در موزه آمریکا با عنوانی تازه در موزه هنرهای زیبای هیوستون برگزار شده است. این موزه در این رویداد، تاریخچه قرن‌ها هنر کتابت قرآنی را به شکلی چشمگیر در معرض دید عموم قرار داده است. 

به گزارش نمایشگاه اینترنتی هنرتذهیب به نقل از ایکنا، موزه هنرهای زیبای هیوستون در ایالت تگزاس آمریکا، میزبان نمایشگاهی از نسخه‌های خطی قرآن از سراسر جهان اسلام است.

این نمایشگاه یک رویداد ویژه است که سیر تحول هنر کتابت قرآن را به نمایش می‌گذارد.

این مجموعه بر دوازده شاهکار از قرن هفتم تا نوزدهم تمرکز دارد و روند تولید نسخ خطی نفیس قرآن از سراسر سرزمین‌های اسلامی در طول بیش از ۱۲۰۰ سال را به بینندگان عرضه می‌کند.

 موارد برجسته عرضه شده در این نمایشگاه عبارتند از:

۱- کاتبان قرآنی در عربستان، در اواسط قرن هفتم میلادی، برگی از نسخه‌ای خطی از قرآن را به خط حجازی بر روی پوست نگاشته‌اند. این نسخه خطی از قدیمی‌ترین قرآن‌های شناخته‌شده به شمار می‌رود و امروزه تنها چند صفحه و قطعه از آن باقی مانده است.

 ۲- خوشنویس ایرانی، میرعبدالکریم محمد صادق الحسینی الیزدی، در سال ۱۲۶۰ هجری قمری (۱۸۴۴–۱۸۴۵ میلادی) نسخه‌ای خطی از قرآن را با تذهیب زیبا خلق کرده است. او این اثر ارزشمند را با جوهر، آبرنگ مات و طلا بر روی کاغذ نوشت.

 ۳- پوران جینچی در سال ۲۰۰۹ اثر معاصر خود با عنوان نسخه مذهب قرمز ۲ را با جوهر روی کاغذ کتابت کرده است. او در این اثر یکی از مهم‌ترین جنبه‌های قرآن، یعنی تجوید و تلاوت صحیح آن را به تصویر می‌کشد و بر کیفیت خوشنویسی تأکید دارد. این اثر، بیننده را از معنای ظاهری کلمات به درک عمیق‌تر مفاهیم قرآنی هدایت می‌کند.

 ۴- طومار آیت الکرسی (۲۰۱۵) اثر استاد خوشنویس حاجی نورالدین که ترکیبی از خوشنویسی با قلم نی و سبک نگارش با قلم‌موی خوشنویسی چینی برای کتابت آیت الکرسی است.

این نمایشگاه تا ۲۸ ژوئن ۲۰۲۶ (۷ تیرماه ۱۴۰۵) به کار خود ادامه می‌دهد.

موزه هنرهای زیبای هیوستون با میزبانی نمایشگاه تاریخ کتابت قرآن در موزه آمریکا، جایگاه خود را به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین موزه‌های هنری جهان تثبیت کرده است و در شهر هیوستون، ایالت تگزاس قرار دارد.

مجموعه دائمی این موزه بیش از ۵۰۰۰ سال تاریخ هنر را با نزدیک به ۸۰۰۰۰ اثر از شش قاره در بر می‌گیرد. از نظر فضای نمایشگاهی نیز، این موزه دومین موزه هنری بزرگ در قاره آمریکا محسوب می‌شود.

دو سال قبل، اضافه شدن شش گالری جدید به موزه هنرهای زیبای هیوستون، مساحت بخش هنر اسلامی را تقریباً دو برابر کرد. گالری‌های بخش اسلامی موزه هم‌اکنون مجموعه‌ای وسیع از آثار باستانی مربوط به قرن‌های هفتم تا نوزدهم را به نمایش می‌گذارند.

این گالری‌ها نسخه‌های خطی، سرامیک‌های نفیس، فلزات منبت‌کاری‌شده و منسوجات ارزشمندی را از کشورهای مختلف، از جمله مراکش، اسپانیا، تونس، مصر، ترکیه، سوریه، ایران، عراق، ازبکستان، افغانستان و هند عرضه می‌کنند.

ادوار تذهیب در کتاب آرایی مذهبی ایرانی

ادوار تذهیب در کتاب آرایی مذهبی ایرانی

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی نشان‌دهنده روند تکامل هنرهای تزئینی در متون مقدس از آغاز دوره اسلامی تا عصر معاصر است. این پژوهش به تحلیل ویژگی‌های بصری، نمادپردازی و سبک‌های تذهیب در قرآن‌ها، ادعیه و نسخه‌های خطی مذهبی می‌پردازد و نقش هنرمندان و مکاتب مختلف در شکل‌دهی این هنر را برجسته می‌سازد.

چکیده

مقاله حاضر با موضوع «ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی» سیر پیدایش و تکامل هنر تذهیب در ایران را بررسی می‌کند. حبیب‌الله عظیمی، نویسنده مقاله، نشان می‌دهد که هنرمندان در قرن‌های ۳ و ۴ هجری تذهیب را ساده و با رنگ‌های محدود اجرا می‌کردند. در قرن‌های ۶ و ۷ هجری، آثارشان منسجم و رنگارنگ شد. در قرن ۸، آثار مجلل و باشکوه خلق کردند و در قرن‌های ۹ و ۱۰، هنرمندان آثار پرکار و ظریف پدید آوردند. سرانجام در قرن‌های ۱۱ تا ۱۳، هنر تذهیب به اوج شکوفایی خود رسید. ورود صنعت چاپ در نیمه دوم قرن ۱۳، باعث کاهش اجرای تذهیب شد و این هنر به تدریج رو به افول گذاشت.

مقدمه

تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی نه تنها جنبه تزئینی دارد، بلکه نشان‌دهنده ذوق، مهارت و تفکر زیبایی‌شناسی هنرمندان ایرانی است. مطالعه ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی کمک می‌کند روند تحول این هنر و سبک‌های مختلف آن را بهتر درک کنیم.

سیر تاریخی تذهیب در ایران

قرن‌های ۳ و ۴ هجری: آغاز ساده و محدود

در آغاز ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی، هنرمندان تذهیب را با خطوط ساده و رنگ‌های محدود اجرا می‌کردند. بیشتر تمرکز بر قاب‌بندی متون و ایجاد ساختار هندسی پایه‌ای بود و نقش‌ها کوچک و ساده بودند. هدف اصلی آن‌ها زیباسازی متن بدون انحراف توجه خواننده از محتوای مذهبی بود.

قرن‌های ۶ و ۷ هجری: انسجام و تنوع رنگ

با گذر زمان، تذهیب در کتاب‌های مذهبی پیچیده‌تر شد و رنگ‌های متنوع‌تری به کار گرفته شد. هنرمندان علاوه بر زیبایی، به ایجاد هارمونی و ریتم بصری در صفحات کتاب توجه داشتند. آثار این دوره نمونه‌ای از انسجام ترکیب‌بندی‌ها و جزئیات دقیق نقوش گیاهی و هندسی است.

قرن ۸ هجری: شکوه و مجلل بودن

در این دوره، هنرمندان از طلاکاری و نقوش پیچیده برای زیباسازی کتاب‌ها استفاده کردند. آثار قرن هشتم هجری شکوه و جلال خاصی به متن‌های مذهبی بخشید و نشان‌دهنده مهارت بالای هنرمندان و پیشرفت تکنیک‌های تذهیب است.

قرن‌های ۹ و ۱۰ هجری: ظرافت و پرکاری

تذهیب در این دو قرن ظریف‌تر و پرکارتر شد. نقوش پیچیده و جزئیات دقیق‌تر جای خود را در صفحات کتاب‌ها باز کردند. استفاده از رنگ‌های متنوع و هماهنگی بین زمینه و حاشیه، آثار این دوره را از نظر زیبایی‌شناسی برجسته کرد.

قرن‌های ۱۱ تا ۱۳ هجری: اوج شکوفایی هنر تذهیب

این دوران، اوج هنر تذهیب در ایران محسوب می‌شود. مکاتب مختلف شکل گرفتند و آثار برجسته‌ای در کتاب‌آرایی مذهبی خلق شد. سبک‌ها متنوع و جلوه‌های هنری متکی بر ترکیب‌بندی‌های هندسی، گل و بوته و استفاده گسترده از طلا بود. این دوره نشان‌دهنده مهارت استادان مذهب و هنر تذهیب است.

نیمه دوم قرن ۱۳ هجری: افول با ورود چاپ

ورود صنعت چاپ در ایران باعث کاهش اجرای تذهیب شد. چاپ سریع و ارزان جایگزین هنر دستی شد، اما اهمیت تاریخی و ارزش هنری تذهیب همچنان باقی ماند. آثار این دوره هنوز به عنوان میراث فرهنگی ایران ارزشمند محسوب می‌شوند.

نتیجه‌گیری

بررسی ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی نشان می‌دهد که هنرمندان طی قرن‌ها، هنر تذهیب را از ساده‌ترین اشکال تزئینی به اوج شکوفایی و پیچیدگی رسانده‌اند. اجرای تذهیب نه تنها کتاب‌های مذهبی را زیبا کرد، بلکه بخش مهمی از هویت فرهنگی و هنری ایران را شکل داد. حتی پس از ورود چاپ و کاهش رونق این هنر، اهمیت تاریخی و ارزش هنری آن همچنان مورد توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایرانی باقی مانده است.

منبع:
حبیب‌الله عظیمی، «سیر پیدایش و تکامل تذهیب در کتاب‌آرایی ایرانی»، بررسی ادوار تذهیب در کتاب‌های مذهبی ایرانی.