استادان بزرگ مُذهَّب

استادان بزرگ مُذهَّب

توسط با بدون دیدگاه تاریخ تذهیبهنر تذهیب

هنر تذهیب ایرانی یکی از برجسته‌ترین نمودهای هنر اسلامی و ایرانی است که استادان چیره‌دست طی قرون با دقت و ظرافت آن را به نسل‌های بعدی منتقل کرده‌اند. مهارت این هنرمندان نه تنها در تزئین حاشیه‌های قرآن‌ها و نسخه‌های خطی، بلکه در آثار ادبی و نگارگری‌ها نیز جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. بررسی و معرفی این استادان برجسته و شاهکارهای آنان به ترویج ارزش‌های هنری و فراهم‌آوردن دیدگاهی عمیق‌تر درباره تاریخ هنر ایران و موقعیت تذهیب در فرهنگ و هنر اسلامی کمک شایانی می‌کند.

مقدمه

هنر تذهیب ایرانی همواره یکی از جلوه‌های برجسته‌ی هنر اسلامی و فرهنگ ایرانی بوده است؛ هنری که با ظرافت، دقت و خلاقیت، روح و زیبایی را در نسخه‌های خطی، قرآن‌ها، دیوان‌ها و آثار ادبی منعکس می‌کند. استادان بزرگ مُذهَّب این هنر فاخر را شکل و به تکامل رسانده‌اند. استادانی که با عناوینی همچون مذهبان قدیمی، مُذَهَّبان برجسته، استادان صاحب‌نام تذهیب و معروف‌ترین استادان مُذهَّب ایرانی در تاریخ هنر ایران شناخته شده‌اند.

این هنرمندان با بهره‌گیری از زر ناب، رنگ‌های طبیعی و نقش‌های اسلیمی، ختایی و ترنجی، حاشیه‌ها و صفحات آثار خطی را به شاهکارهای درخشان تبدیل کردند. هنر آنان نه تنها به عنوان تزیین بصری، بلکه به عنوان نشانه‌ای از ذوق، خلاقیت و مهارت حرفه‌ای آن‌ها شناخته می‌شود. آشنایی با استادان مُذهَّب نامدار و بررسی آثارشان، زیبایی و پیچیدگی هنر تذهیب را نشان می‌دهد و تاریخچه‌ی غنی هنر ایران و روند تحول آن از دوران باستان تا قاجار را به تصویر می‌کشد.

به همین دلیل، شناخت و معرفی استادان بزرگ مُذهَّب ایرانی و بررسی آثار برجسته‌ی آنان اهمیت ویژه‌ای دارد. این کار کمک می‌کند تا علاقه‌مندان هنر و پژوهشگران تاریخ هنر زیبایی تذهیب را همراه با فلسفه و ارزش‌های فرهنگی نهفته در آن بهتر بشناسند.

تعریف کلمه مُذهَّب

افرادی که در حوزه تذهیب فعالیت داشتند را مُذَهَّب می‌نامیدند. لغت‌نامه دهخدا اصطلاح مُذَهَّب‌کاری را به معنای «عمل تذهیب» تعریف کرده است. لذا هنرمندان این هنر ظریف از گذشته تا کنون مُذَهَّب یا تذهیب‌کار نامیده شده‌اند.

تعریف مُذَهَّب و مُذَهَّبان

مُذَهَّب به معنای «آمیخته با طلا» یا «تزئین‌شده با طلا» گفته می‌شود. در عرصه هنر، این واژه به فردی اشاره دارد که با بهره‌گیری از طلا، رنگ‌ها و نقش‌های ظریف، حاشیه‌ها و صفحات آثار خطی، نگارگری‌ها، قرآن‌ها و نسخه‌های ارزشمند را می‌آراید و تزئین می‌کند. شکل جمع آن مُذَهَّبان است، یعنی افرادی که در زمینه هنر تذهیب فعالیت دارند.

وظایف و هنر مُذَهَّبان

مذهب‌کاران معمولاً با همکاری خوشنویسان و نگارگران کار می‌کردند. وظیفه‌ی آن‌ها شامل:

  • طراحی و اجرای حاشیه‌های طلایی و رنگی پیرامون متن؛
  • استفاده از نقوش اسلیمی، ختایی، و ترنجی برای تزیین صفحات؛
  • آماده‌سازی و کاربرد زرّ ناب (طلای آبداده) برای بخش‌های درخشان و روح‌بخش آثار.

پیشینه تاریخی

در ایران، هنر تذهیب با ریشه‌هایی از دوران ساسانیان آغاز شد، اما در دوره اسلامی، به‌ویژه بین قرون هفتم تا دهم هجری، به اوج شکوفایی خود رسید. در زمان تیموریان و صفویان، هنرمندان برجسته‌ای همچون سلطان‌علی مشهدی و غیاث‌الدین نقاش در این عرصه فعالیت می‌کردند. آثار تذهیب معمولاً به عنوان بخشی مکمل برای هنر خوشنویسی و نگارگری به کار می‌رفت، به ویژه در خلق قرآن‌های مزین و نسخه‌های نفیس ادبی نظیر شاهنامه‌ها و دیوان‌ها.

ابزار و مواد مورد استفاده در تذهیب

  • طلای آبداده (زر) یا پودر طلا
  • قلم‌موهای بسیار ظریف
  • رنگ‌های معدنی و گیاهی
  • کاغذ آهارمهره‌شده
  • و وسایل طراحی مانند پرگار، خط‌کش و گونیا

معروف‌ترین استادان مُذَهَّب ایرانی

مُذَهَّبان (تذهیب‌کاران) برجسته و ظریف‌کار ایران در طول تاریخ، هنری خلق کرده‌اند که در نسخه‌های خطی، قرآن‌های نفیس، و آثار نگارگری ماندگار شده است. در ادامه، چند تن از مشهورترین مُذَهَّبان ایرانی را معرفی می‌کنم:

۱. جلال‌الدین اسماعیل مذهب (قرن ۸ هجری)

از نخستین مُذَهَّبان بزرگ دوره‌ی تیموری است. آثار او در کتابخانه‌های بخارا و هرات دیده می‌شود. او در تذهیب قرآن‌های نفیس برای دربار تیموری نقش داشت و سبک خاصی در استفاده از رنگ آبی لاجوردی و زرّ آبداده ایجاد کرد.

۲. غیاث‌الدین نقاش (قرن ۹ هجری)

از هنرمندان نامدار دربار تیموریان بود. علاوه بر نقاشی و طراحی، در تذهیب و آرایش نسخه‌های خطی نیز مهارت فراوان داشت. او استادِ بسیاری از هنرمندان هرات به شمار می‌رود.

۳. سلطان‌علی مشهدی (۸۴۱–۹۲۶ هـ.ق)

هرچند بیشتر به عنوان خوشنویس نستعلیق معروف است، اما در تذهیب و طراحی حواشی نسخه‌های خود نیز مهارت بالایی داشت و شاگردانش این هنر را ادامه دادند. بسیاری از قرآن‌ها و دیوان‌های نفیس به دست او یا زیر نظر او تذهیب شده‌اند.

۴. محمد شفیع هروی (قرن ۱۰ هجری)

از مُذَهَّبان برجسته‌ی دوران صفوی که در شهر هرات می‌زیست. آثار او به ظرافت فوق‌العاده در طرح‌های اسلیمی و ترنجی معروف است. برخی از نسخه‌های تذهیب‌شده‌ی او اکنون در موزه‌ی توپ‌قاپی استانبول نگهداری می‌شود.

۵. محمد زمان مذهب (قرن ۱۱ هجری)

از هنرمندان نامدار عصر شاه سلیمان صفوی. او علاوه بر نگارگری، در تذهیب قرآن و دیوان حافظ مهارت داشت و از پیشگامان ترکیب تذهیب ایرانی با عناصر اروپایی به شمار می‌رود.

۶. زین‌العابدین مذهب اصفهانی (قرن ۱۲ هجری)

در زمان افشاریه و زندیه می‌زیست. به عنوان یکی از آخرین مُذَهَّبان بزرگ سنتی شناخته می‌شود که سبک اصفهان را به اوج رساند. رنگ‌های زنده، نقوش ختایی و هماهنگی طلایی از ویژگی‌های آثار اوست.

نتیجه

تذهیب ایرانی از سادگی هندسی آغاز شد و به اوج پیچیدگی و ظرافت در دوره‌ی تیموری و صفوی رسید. در نتیجه می‌توان گفت که هنر تذهیب ایرانی، جلوه‌ای درخشان از ذوق، خلاقیت و روح ایرانی-اسلامی است که با تلاش استادان بزرگ مُذهَّب به کمال رسیده است. این هنرمندان با بهره‌گیری از طلا، رنگ و طرح‌های اسلیمی و ختایی، آثار ماندگاری پدید آوردند که هم جنبه‌ی تزئینی دارد و هم بار فرهنگی و معنوی.

مُذَهَّبان ایرانی نه‌تنها تزیین‌کننده‌ی کتاب‌ها، بلکه نگهبانان روح لطیف هنر ایرانی بودند. بررسی زندگی و آثار این استادان، نه تنها ما را با سیر تحول هنر تذهیب آشنا می‌سازد، بلکه اهمیت نقش آنان در اعتلای هنر ایرانی را آشکار می‌کند. حفظ و بازشناسی میراث هنری آنان می‌تواند الهام‌بخش نسل‌های امروز و فردا باشد تا این هنر اصیل همچنان زنده و پویا بماند.

مقالات مرتبط

اسامی مُذَهَّبان قدیمی      

تذهیب‌کاران ایران در متون کهن  

تاریخچه تذهیب در ایران از دوران پیش از اسلام تا دوران اسلامی      



 

تذهیب قرآنی

تذهیب قرآن منتسب به امام جعفر صادق (ع)

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

قرآن منتسب به امام جعفر صادق (ع)، یکی از قرآن‌های گران‌بهای مجموعه آستان قدس رضوی است. این قرآن متعلق به قرن نهم هجری و در شیراز مرمت گردیده است. این نسخه به امام جعفر صادق (ع) منسوب است. این نسخه در دوره صفوی به حرم امام رضا (ع) وقف گردیده است.

مقدمه:

حرم امام رضا (ع) به‌عنوان تنها مزار امام معصوم در ایران، مسلمانان در طول تاریخ آثار هنری ارزنده‌ای را به این مکان وقف کرده‌اند. یکی از بخش‌های مهم این اوقاف، نسخه‌های ارزشمند قرآنی است که به دلیل نیاز مداوم به استفاده برای قرائت، همواره نسخه‌های جدیدی اضافه می‌شود.

یکی از گروه‌های خاص این نسخه‌ها که در آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، قرآن‌هایی است که به ائمه اطهار (ع) منسوب شده‌اند. اما تقدسی که این نسخه‌ها نزد مردم و کتابداران یافته‌اند، جایگاه آن‌ها را از منظر تاریخی و معنوی مهم‌تر کرده است.

این قرآن در نیمه نخست سده نهم هجری مرمت و جلدسازی گردیده و انتهای این قرآن، یادداشتی در انتساب آن به امام جعفر صادق (ع) ذکر گردیده است.

قرآن منتسب به امام جعفر صادق (ع) از شاخص‌ترین نمونه‌های قرآن‌های جامع به شمار می‌رود و ویژگی‌های تذهیب و آرایش آن می‌تواند بخشی از سنت‌های هنر قرآنی در آن دوره را آشکار کند.

انتساب قرآن به امام جعفر صادق (ع)

دستگاه ابراهیم سلطان تیموری در نیمه نخست سده نهم هجری، این قرآن را مرمت و جلدسازی کرده است. در انتهای این نسخه، یادداشتی را در انتساب آن به امام جعفر صادق (ع) ذکر کرده‌اند.
محتوای یادداشت به شرح زیر است:

«هذا / کلام الله/ المجید بخط الامام الناطق / جعفر بن محمدالصادق رضی / الله عنه و قد وفق به ابرهیم سلطان بن شاهرخ عفا الله عنهما فی حجة / احدی و ثلثین و ثمانمئه».

تصویر 1:ترنج آغاز قرآن شامل یادداشتی است که در آن هنرمندان کارگاه ابراهیم سلطان تیموری، زمان مرمت و تجلید نسخه را ذکر کرده‌اند.

 

تذهیب این نسخه یادآور قرآن‌های سبک غزنوی است، به‌ویژه قرآنی که علی غزنوی در سال 485 قمری کتابت کرده است.

تذهیب در قرآن امام جعفر صادق (ع)

یکی از عناصر کلیدی در نسخه‌های خطی تذهیب است که نقش مهمی در بررسی و تحلیل ویژگی‌های یک نسخه دارد. بخش‌های اصلی تذهیب شامل ترنج تقدیمیه، الواح آغازین، عناصر موجود در صفحات افتتاحیه مانند لوح‌های صدر و ذیل، کمند و سایر اجزا، از مهم‌ترین بخش‌های تزئینی یک قرآن محسوب می‌شوند.

هنرمندان (یا مذَهِّبان) در قرآن منتسب به امام جعفر صادق (ع)، از دو نوع تذهیب بهره گرفته‌اند. تذهیب بخش‌های اصیل و تذهیب افزوده دوره تیموری.

تذهیب سنتی نسخه الواح شامل بخش‌هایی از صفحات افتتاح، سرسوره‌ها، شماره‌های آیات و تزئینات حاشیه‌ای است. این تزئینات معمولاً با نقش‌هایی به رنگ طلایی، قلم‌گیری قهوه‌ای و زمینه‌ای لاجوردی همراه هستند. اما به دلیل فرسودگی و کمرنگ شدن این نقوش، ارزیابی دقیق جزئیات آن‌ها امکان‌پذیر نیست.

تذهیب صفحات افتتاح قرآن

صفحات افتتاح دارای دو لوح در قسمت بالا هستند که هر لوح شامل یک نقش بادامی در مرکز و دو دایره در طرفین می‌باشد. هنرمندان (یا تذهیب‌کاران)، طرح گل و برگ‌های پیچان را روی زمینه‌ای لاجوردی با نقش بادامی میانی تزئین کرده‌اند. در پیرامون این نقش، دوایری قرار دارند که همان طرح‌ها روی زمینه طلایی اجرا شده‌اند. درون نقش بادامی و هر دایره، کلماتی به ترتیب نوشته شده‌اند.

«سوره»، «فاتحه»، «الکتاب»، «…؟»، «سبع»، «آیه». نقش سرترنج در کنار این لوح به عنوان نماد سر سوره نمایان است.
(تصویر 3).

تصویر 3. شيوه درج سرسوره در الواح صدر صفحات افتتاح قرآن منتسب به امام جعفر صادق(ع)

 

در پایین صفحات افتتاح، دو لوح باریک قرار داده‌اند که داخل آن‌ها نقوش برگ پنج‌پر بر پایه قوس‌های حلزونی اجرا کرده‌اند. این نقوش که هم در بخش لوح‌های پایینی و هم درون ترنج‌های بادامی لوح‌های بالایی مشاهده می‌شوند، به طور گسترده در قرآن‌ها و تزئینات معماری شرق ایران، به‌ویژه دوره غزنوی، رایج بوده‌اند. در قرآن عثمان بن حسین وراق، که اکنون در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود، نیز از این تذهیب استفاده کرده‌اند.

لوح‌های بالایی و پایینی صفحات از طریق دو نوار عمودی با نقش زنجیری و حاشیه‌ای لاجوردی به یکدیگر متصل شده‌اند و فضای میان این دو را قسمت اصلی صفحه تشکیل می‌دهد. در مرکز صفحه سمت راست نیز طراح، سرسوره «بقره» را به صورت یک مستطیل با کتیبه‌ای زرین قرار داده است.


سر سوره‌های صفحات میانی قرآنسر سوره‌های درج‌شده در صفحات میانی طراحی ساده‌تری دارند و با عرض کمتر و تزئیناتی محدود ارائه شده‌اند. پس‌زمینه این سرسوره‌ها به رنگ قرمز شنگرف بوده و با نقوش گلبرگ پنج‌لبه‌ی پیچان تزئین شده‌اند. در وسط قاب، برخی از این سرسوره‌ها، مانند سوره هود، یک کادر با زمینه‌ای طلایی قرار داده‌اند و روی آن متن سرسوره را با رنگ شنگرف و حاشیه سفید خوشنویسی کرده‌اند.

تصویر 4. دو نمونه از سرسوره‌های قرآن منتسب به امام جعفر صادق(ع) و ساختار آرایه‌های آن.

نشانه‌های فصل آیات قرآن با اشکال متفاوت

طراح نشان فصل آیات گل هشت‌پر طلایی با نقطه‌های سرخ پیرامونی را طراحی کرد و آن را بر آخرین کلمه هر آیه قرار داد. بسمله این نشان را ندارد و به همین دلیل، برخلاف قرآن‌های قرون اول و دوم هجری، به‌عنوان آیه‌ای مستقل محسوب نشده است. همچنین، عبارات «الم» در آغاز سوره‌های سجده و لقمان و عبارت «حم» در شروع سوره‌های مؤمن، فصلت و جاثیه نیز به‌صورت آیه‌ای مستقل محسوب نشده‌اند.

طراحان پنج‌آیه‌ای (تخمیس) را به‌صورت طرح سرترنجی شبیه سرو طراحی کرده‌اند، سپس آن را با طلا تزئین کرده و دورگیری لاجوردی به طرح افزوده‌اند.طراحان نشان ده‌آیه‌ای (تعشیر) را به صورت دایره‌ای طلایی با تقسیم‌بندی هشت‌بخشی طراحی کرده‌اند و آیات را با خط کوفی شماره‌گذاری کرده و حواشی صفحات را با دورگیری لاجوردی تزئین کرده‌اند.

 

تصویر 5.  نشانه ای فصل آیات، تخميس، تعشير، سجده و تقسيمات قرآن.


این نشان‌ها در بسیاری از قرآن‌های سده ششم هجری مورد استفاده قرار گرفته‌اند و بیانگر یک سبک منحصربه‌فرد در همان دوره هستند. به عنوان مثال، در قرآن سی‌پاره‌ای که جوهرنسب بنت محمود بن ملک‌شاه در سال 540 هجری قمری برای حرم امام رضا (ع) وقف کرده است، همین نشان‌ها برای فصل‌بندی، تخمسی و تعشیر به کار رفته‌اند. بخش دوم این مصحف هم‌اکنون در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.

جلد قرآن منتسب به امام جعفر صادق (ع)

جلد بسیار نفیس این قرآن، با الهام از سبک و فن ساخت جلدهای برجسته دوره تیموریان طراحی گردیده است. در آن زمان، معمولاً از چرم‌های درجه‌یک مانند تیماج و در برخی موارد از چرم‌های درجه دوم نظیر میشن یا ساغری استفاده می‌شد. برای ایجاد نقش و نگار روی چرم، از قالب‌های فلزی بهره می‌بردند.

این فنون که ریشه در گذشته داشتند، در دوران تیموری با ظرافت بیشتری در نقوش و دقت بالاتر در اجرا تکامل یافتند. یکی از ویژگی‌های برجسته این دوره، ابداع دو روش معرق و سوخت، به‌خصوص ترکیب آن‌ها با یکدیگر بود. در برخی مواقع، سازندگان جلد نسخه‌های نفیس تماماً آن را با طلا می‌پوشاندند. همچنین در این دوره، مقدمات ظهور جلد روغنی نیز فراهم شد.

طرح ترنج در پس زمینه جلد قرآن

جلد قرآنی که امام جعفر صادق (ع) به آن منسوب کرده‌اند، از نوع طبله‌دار بوده و تزئینات آن را با روش سوخت طلاپوش اجرا کرده‌اند. طراحی روی جلد شامل متن و حاشیه است. در بخش متن، پنج ترنج بر پس‌زمینه‌ای از نقش اسلیمی ماری قرار دارد و حاشیه شامل تکرار ترنج‌های بازوبندی با نقوش ساقه ختایی و بند اسلیمی ماری است. طراحان ترنج‌های متن و حاشیه را کاملاً با طلا پوشانده‌اند و اطراف متن و حاشیه نیز نوار زنجیره‌ای طلایی قرار داده‌اند. تزئینات بخش طبله نیز از همین الگوی کلی پیروی می‌کند (تصویر6).

تصویر 6. روی جلد قرآن منتسب به امام جعفر صادق (ع).

 

هنرمند یا سازنده، کتیبه‌ای به قلم ثلث حاوی آیه 115 سوره انعام را بر عطف لبه جلد، در محلی که به طبله پیوسته است، قرار داده است. همچنین این کتیبه را به همان سبک آرایه‌های ضربی زرپوش روی جلد طراحی کرده است.

«وَتَمَّتْ كَلِمَتُ رَبِّكَ صِدْقًا وَعَدْلًا لَا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ»


تزئینات داخلی جلد قرآن

آرایه‌های داخلی جلد، از تنوع و جزئیات بیشتری برخوردار هستند، چرا که این قسمت کمتر در معرض آسیب و فرسایش قرار دارد و فرصت بیشتری برای تزئین فراهم می‌شود. در ساخت این بخش، هنرمندان از تکنیک‌های زرکوب ضربی، معرق و مشبک استفاده کرده اند. آرایه‌های اصلی به شکل لچک‌-ترنج طراحی و با دو حاشیه محدود شده است.

ترنج مرکزی و لچک‌ها، همراه با ترنج‌های حاشیه بیرونی، با طرح‌های اسلیمی ظریف و پیچیده زینت داده شده‌اند که به‌وسیله هنر معرق و مشبک طلایی بر زمینه‌ای سبز و لاجوردی اجرایی شده است
همچنین، بخش دوم طرح متن شامل نقوش اسلیمی مارپیچی و کتیبه‌های زراندود در حاشیه داخلی است. آیت‌الکرسی در ترنج‌های تکراری حاشیه داخلی کتیبه به خط ثلث نوشته شده است.

آرایه‌های داخلی طبله جلد نیز مشابه همین ساختار طراحی شده‌اند، با این تفاوت که متن کتیبه آن، آیه 56 از سوره احزاب با مضمون صلوات بر پیامبر می‌باشد (تصویر 7).

تصویر 7. درون جلد قرآن منتسب به امام جعفر صادق(ع) با نقش لچک-ترنج و كتيبه آیه الکرسی

 

نتیجه

قرآن منسوب به امام جعفر صادق (ع)، بر اساس سبک قلم کوفی شرقی و تذهیب، متعلق به سده ششم هجری در ایران است. یادداشتی در برگ آخر این نسخه، احتمالاً به خط ابراهیم سلطان، شاهزاده تیموری و حاکم وقت فارس، وجود دارد که مبنای این انتساب است.
این مسئله نشان‌دهنده آگاهی محدود کتابت‌پردازان سده نهم هجری نسبت به شیوه‌های کهن نگارش قرآن است. ازاین‌رو، انتساب این نسخه به امام صادق (ع) یا سایر ائمه اطهار (ع) از لحاظ تاریخی بعید به نظر می‌رسد.

بررسی تذهیب نسخه حتی بیش از بررسی خط آن، می‌تواند در تاریخ‌گذاری این اثر مؤثر باشد. استفاده از خط کوفی شرقی در سرسوره‌ها، سرسوره‌های باریک، و شکل ساده‌شده نشانه‌های تخمیس و تعشیر از ویژگی‌های تذهیب قرآن‌های جامع متعلق به اواخر سده پنجم و سده ششم هجری به شمار می‌آید.

منبع:

صحراگرد، مهدی، نکاتی درباره قرآن منسوب به امام جعفر صادق (ع) موجود در مرکز نسخ خطی آستان قدس رضوی

 

تصویر محمدعلی نعیمی هنگام ضبط پادکست اسامی مُذهَّبان قدیمی

اسامی مُذَهَّبان قدیمی

توسط با یک دیدگاه تاریخ تذهیبهنر تذهیب

اسامی مُذهَّبان قدیمی دروازه‌ای است برای بازشناسی ریشه‌ها و روایت هنرمندانی که هنر تذهیب را در تاریخ ایران ماندگار کرده‌اند. اینجا پادکست هنر تذهیب است؛ صدای قلم‌مو در آب، لمس رنگ طلایی و تماشای رنگ‌های شفاف بر کاغذ، ما را به سفری عمیق در تاریخ و ظرافت‌های هنر تذهیب ایرانی می‌برد.

سلام برشنوندگان عزیز و همراهان گرامی، من محمدعلی نعیمی هستم و با شما در پادکستی متفاوت همراه خواهم بود، سفری به عمق تاریخ هنر، به جهان نازک نقشی‌ها و قلم‌گیری‌های فاخر، به دنیای مُذهَّبان و تذهیب‌کاران ایرانی که با مهارت و حوصله، نور و رنگ را بر صفحات کتاب و کاغذ و پوست آمیختند.

در این قسمت اسامی هنرمندان بزرگ تذهیب را بر اساس دوره‌های تاریخی مرور می‌کنیم و تلاش خواهیم کرد با ذکر نمونه‌ها، چهره‌ای روشن از دست اندرکاران این هنر خیره کننده و دیرپای ایرانی ارائه دهیم.

قرن دوم هجری قمری

در سده دوم هجری، هنوز تذهیب جوان بود و دل‌های هنرمندان، زودتر از چشم‌ها، زیبایی را می‌دید. در این دوران، مردانی و زنانی از تبار رنگ و قلم  به دنیا آمدند، که پایه‌های این هنر را بنا کردند.

یقطینی، که با ظرافت قلم، خطوط و نگاره‌ها را زینت داد. ابراهیم صغیر، استاد دستان ماهر و قلم نازک. ابوموسی بن عمار و ابن سقطی، که نقش و رنگ را با روح و جان خود پیوند زدند. محمد و فرزندانش، و همچنین ابوعبدالله خزیمی و فرزندانش، که شاخه‌های این هنر را در نسل‌های بعدی ریشه‌دار ساختند. اینان آغازگر راهی بودند که نور و رنگ را بر صفحات کتاب‌ها جاری کردند و تذهیب را به هنر جاودانه‌ای بدل ساختند.

قرن چهارم هجری قمری

در این دوران، ابوبکر محمدبن حسن نقاش می‌زیست، مردی که آثارش تاکنون کم‌تردیده شده است. اما شاید تذهیب‌هایی از او بی‌نام نشان، همچنان در گوشه‌های نسخه‌های خطی پنهان باشند. هنر همچنان در مسیر رشد بود. و نقاشان ناشناس زیادی در گوشه و کنار جهان هنر، در سکوت و تلاش، آثار زیبایی آفریدند.

دوره غزنوی

در عهد پادشاهان غزنوی، هنر و مهارت در قلم و رنگ به اوج رسید. نقاشان و خوشنویسان بسیاری در دربار سلطان محمود و سلطان مسعود می‌زیستند. از میان آن‌ها می‌توان به چند چهره شاخص اشاره کرد؛ عثمان وراق، خوشنویسی که استاد تذهیب نیز بود و با قلمش، خطوط و حاشیه‌ها را زینت می‌داد. ابونصر نقاش، صورتگر برجسته‌ای که نگاره‌ها را باظرافت و زیبایی تمام آفرید. عبدالملک، نقاش و مهندس دربار سلطان مسعود، که ابوالفضل بیهقی اورا از نقاشان معروف دوره غزنوی دانسته است. در این دوره تذهیب به شکل رسمی‌تری در دربار رشد کرد و نشانه‌های آن هنوز در نسخه‌های باقی مانده دیده می‌شود.

قرن پنجم هجری قمری

عبدالرحمن محمد دامغانی، تذهیب‌کاری که در این قرن به شهرت رسید و آثارش گواه مهارت و دقت اوست. در این دوران، تذهیب یک شعر نانوشته، یک قصه رنگین و یک حس زنده از زیبایی در خود داشت.

سده ششم و هفتم هجری قمری

در این دوران تذهیب به اوج ظرافت و نازک نقشی رسید. هنرمندان بزرگ و شیرین قلمی می‌زیستند که هنرشان همچون باد لطیف بر صفحه کتاب می‌وزید.

عبدالعزیز، تذهیب‌کار زبردست و استاد نازک قلم، زین‌الدین خطاط و جمال الدین نقاش اصفهانی، همان جمال‌الدین عبدالرزاق، پدر کمال اسماعیل شاعر. فخرالدین حسین‌بن بدیع و شیخ بدرالدین نقاش، معاصران خواجه نصرالدین طوسی و مولوی. آثار این هنرمندان، همچون شعری از نور و رنگ، خطوط قرآن و کتاب‌های مصور را زینت بخشیده و نامشان در تاریخ هنر ایران باقی مانده است.

سده هشتم، نهم و دهم هجری

در عهد سلطان محمد اولجایتو و ابوسعید، تذهیب و نقاشی مورد توجه بزرگان بود. از هنرمندان شاخص این دوران؛ محمدبن ایبک و حمزه‌بن محمد علوی، اوایل قرن هشتم هجری قمری می‌زیستند و از مُذهَّبان معروف زمان خود بودند. محمدبن محمدعلی طوسی که در سال 734 هجری قمری حیات داشت وی را به نقاشی ستوده‌اند.

احمد موسی، از دیگر استادان نقاشی و تذهیب بود که نقاشی را نزد پدر فراگرفت. سلطان احمدبن اویس جلایر استاد در انواع هنرها چون نقاشی، تذهیب، خوشنویسی، موسیقی و شعر بود. در نقاشی شاگرد استاد عبدالحی بود.

میرک المذهب و فرزندش قوام الدین مسعود از هنرمندان بنام سلطان حسین میززا بایقرا بودند. عبدالوهاب شیرازی، محمد امین خطاط، میرمصور و استاد مولانا محسن مجلد از تذهیب‌کاران دوره اول صفویه بودند.

حافظ ملا مسیح الله، مذهب گمنام و نازک قلم بود که در اواخر دوره تیموری می زیست. خواجه میرک در علم تصویر و تذهیب نظیر نداشت و در فن کتاب‌نویسی بی‌مانند بود. مولانا حاجی محمد نقاشی، عبدالعزیز، علی جان تبریزی، شیخی مُذهَّب، حسین مذهب و حسن بغدادی از دیگر تذهیب‌کاران این عصر بودند. این هنرمندان، گنجینه‌ای از رنگ و نور در دل کتاب‌ها خلق کردند، که هنوز چشم ما را خیره می‌سازد.

سده یازدهم، دوازدهم و سیزدهم هجری قمری

صالح مُذهَّب، شرف الدین علی مُذهَّب، علینقی مُذهَّب از تذهیب‌کاران دوره افشاری و زندیه بودند. علی محمد مُذهَّب، طالب مُذهَّب، سید جعفر مُذهَّب، میرزا اسدالله مُذهَّب شیرازی، اسدالله مُذهَّب مشهدی، علی اصغر مُذهَّب، میرزا عبدالعلی مُذهَّب، عبدالوهاب مُذهَّب باشی شیرازی، میرزا شکرالله مُذهَّب، تذهیبی اصفهانی از تذهیب‌کاران این دوران هستند. در این دوران، هنر تذهیب به اوج نازک کاری، تشعیر و حلکاری رسید و هر تذهیب‌کار، شاعری خاموش بود که با رنگ و طلا شعر می‌سرود.

و اکنون به عصر حاضر می آییم و نمونه ایی زنده از تذهیب معاصر را معرفی می کنیم؛ تابلوی تذهیب شمسه با نام «پارسه» که در سایت هنر تذهیب با آدرس Tazhibart.com موجود است. این اثر، جلوه‌ای ا استمرار و حیات هنر تذهیب در زمان ماست و با الهام از سنت‌های کهن، رنگ و نور را به زیبایی تمام در کنار هم نشان می‌دهد.

این پادکست توسط محمدعلی نعیمی تولید شده است. سپاس از همراهی شما و پاینده باد هنر ایران.

«جلد کتاب آرایی اثر زهرا رهنورد»

«کتاب آرایی» اثر زهرا رهنورد

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

کتاب «کتاب آرایی» نوشته دکتر زهرا رهنورد، مروری جامع بر تاریخ هنر ایران در دوره اسلامی است. این اثر در ۳۳۲ صفحه توسط انتشارات سمت منتشر شده و به بررسی نقش کتاب‌آرایی و تذهیب در آثار هنری ایرانی می‌پردازد. مطالعه این کتاب برای علاقه‌مندان به نگارگری، هنر اسلامی و زیبایی‌های بصری کتاب‌های ایرانی بسیار ارزشمند است.

مطالب نوشته شده در کتاب آرایی

مقدمه

فصل اول:

هنر کتاب آرایی از آغاز اسلام در ایران تا پایان دوره سلجوقی

  • هنر کتاب آرایی در قرون اولیۀ اسلام تا آغاز دوره سلجوقی
  • کتاب آرایی در دورۀ غزنوی و سلجوقی
  • معرفی شیوۀ تزئین کتاب از قرون اولیه اسلام تا پایان دورۀ سلجوقی
  • نسخه خطی از قرآن کریم در کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی مربوط به قرن چهارم

فصل دوم: دوره مغول

     کتاب آرایی در دوره ایلخانان تا ظهور تیمور

     شیوۀ تزئین کتاب در دورۀ مغول تا ظهور تیمور

     معرفی چند نسخه خطی از دوره مغول

  • صحاح اللغه از ابونصر اسماعیل بن جمادالجوهر الفارابی
  • منتخب دیوان ها
  • کلیات عطار نیشابوری
  • نهج البلاغه

فصل سوم: دوره تیموری

      توجه امرای تیموری به هنرکتاب آرایی و هنرمندان آن

     توجه تیمور به هنر کتاب آرایی

     فرزندان و نوادگان تیمور و هنر کتاب آرایی

     سلطان حسین بایقرا و ترکمانان

     تحولات کتاب آرایی در دوره تیموری از لحاظ فرم و تزئین صفحات

     معرفی چند نسخۀ خطی از دوره تیموری

  • شاهنامه فردوسی معروف به بایسنقر
  • مثنوی مولوی
  • کلیات سعدی
  • خمسه نظامی و امیرخسرو دهلوی
  • قرآن مجید

     کلیات کتاب آرایی در دوره تیموری

فصل چهارم: دورۀ صفوی

     توجه پادشاهان صفوی به هنر کتاب آرایی

     تحولات کتاب آرایی در دوره صفویه و پس از آن تا دوره قاجار

     معرفی چند نسخطه خطی از دوره صفوی و زند

  • خمسۀ جامی
  • ظفرنامه تیموری
  • دیوان امیرشاهی سبزواری
  • دیوان حافظ
  • کلیات سعدی
  • خمسۀ نظامی
  • دیوان خطائی
  • خمسۀ نظامی
  • کلیات سعدی

فصل پنجم: دوره قاجار

     با آغاز حکومت قاجار، به‌تدریج توجه پادشاهان به هنر کتاب‌آرایی افزایش یافت.

زمانی که حکومت قاجار آغاز شد، شاهان اهمیت ویژه‌ای به هنر کتاب‌آرایی دادند.

دوران فتحعلی شاه قاجار، توجه ویژه‌ای به هنر کتاب‌آرایی معطوف شد و این هنر به‌تدریج در آثار سلطنتی گسترش یافت.

در حکومت محمد شاه، توجهی به هنر کتاب‌آرایی شد

زمان حکومت ناصرالدین شاه، وضعیت کتاب‌آرایی با تغییراتی مواجه شد و پس از آن، تحولات مهمی در شکل و تزئین صفحات کتاب‌ها در دوره قاجار رخ داد.

     معرفی چند نسخۀ خطی دورۀ قاجار

  • شاهنامه فردوسی
  • مثنوی مولوی
  • کلیات سعدی
  • خمسه نظامی
  • قرآن مجید

     تاریخ ورود چاپ سربی و سنگی به ایران در دوره قاجاریه

     معرفی نسخه چاپ سنگی از دورۀ قاجار

  • نسخۀ شاهنامۀ فردوسی
  • نسخۀ دیوان حافظ
  • نسخۀ کلیات سعدی
  • نسخۀ خمسه نظامی
  • نسخۀ قرآن کریم

    کلیات کتاب آرایی در دوره قاجار

فصل ششم: مروری بر تحول صفحه آرایی در مینیاتورهای نسخ خطی از قدیم‌ترین نسخ تا دوره قاجار

تصاویر: این کتاب حاوی 168 تصویر رنگی از میناتورها، تذهیب‌ها و نوشته‌ها با خطوط مختلف در حیطۀ کتاب آرایی ایران است.

شرح اصطلاحات کتاب‌آرایی

منابع و مآخذ

جلد قرآن صفوی در موزه والترز با هنر تذهیب و رنگ‌های لاجورد و طلایی

تذهیب صفوی جلد قرآن

توسط با بدون دیدگاه تاریخ تذهیبهنر تذهیب

تذهیب صفوی جلد قرآن که در موزه هنر والترز نگهداری می‌شود، دارای تذهیبی بر روی چرم با طرح لچک‌ترنج است. هنرمندان این اثر را با رنگ‌های چشم‌نواز لاجورد، شنگرف، طلایی و مشکی تزئین کردند و خوشنویسان آیت‌الکرسی را به خط نسخ در کادربندی فضای بیرونی تذهیب نقش بستند. همچنین، در قسمت بیرونی جلد، آنها صلوات بر پیامبر اکرم (ص) را با خط نسخ به صورت برجسته اجرا کردند. این جلد تذهیب ارزشمند متعلق به دوره صفوی می‌باشد.

در دوران صفویه ایران، هنرمندان این نسخه از تذهیب صفوی جلد قرآن را در قرن یازدهم هجری ساختند و اکنون در موزه والترز نگهداری می‌شود. هنرمندان جلد قرآن را از چرم سیاه تهیه کردند و آن را با طرح «لچک ترنج» تزئین کردند. آنها طرح مرکزی روی جلد را به شکل ترنج قرار دادند و با دو سرترنج در بالا و پایین تکمیل کردند، که جلوه‌ای باشکوه و هماهنگ به اثر بخشید.

تذهیب رنگین و نقوش اسلیمی با خط نسخ در جلد قرآن

هنرمندان این تذهیب را روی چرم با استفاده از رنگ‌های لاجورد، شنگرف، طلایی و مشکی طراحی کردند. آنها پس‌زمینه داخلی طرح را به رنگ طلایی همراه با نقوش اسلیمی اجرا کردند، که خود نیز جذابیت بیشتری به اثر بخشید. برخی از گل‌های موجود در این اسلیمی داخلی را با تزئینات سنتی دندانه‌دار و رنگ لاجورد به زیبایی آراستند.
در قاب بیرونی تذهیب صفوی جلد قرآن، هنرمندان حاشیه طلایی برجسته را با کادربندی دقیق تقسیم‌بندی کردند و خوشنویسان متن آیت‌الکرسی را با خط نسخ ظریف در هر کادر حک کردند، که با این کار هنر خوشنویسی و تذهیب را در هم آمیختند و جلوه‌ای بصری جذاب ایجاد کردند.
آنها رنگ‌های لاجورد، شنگرف، طلایی و مشکی را به طرح افزودند و نقوش اسلیمی و گل‌های دندانه‌دار را به زیبایی آراستند، که جلوه‌ای چشم‌نواز و خاص ایجاد کرده است.

اللّهُ لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ الْحَیُّ

الْقَیُّومُ لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَلاَ نَوْمٌ

لَّهُ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الأَرْضِ

مَن ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ

إِلاَّ بِإِذْنِهِ یَعْلَمُ مَا بَیْنَ أَیْدِیهِمْ

وَمَا خَلْفَهُمْ

وَلاَ یُحِیطُونَ بِشَیْءٍمِّنْ عِلْمِهِ إِلاَّ بِمَا شَاء

وَسِعَ کُرْسِیُّهُ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ

وَلاَ یَؤُودُهُ حِفْظُهُمَا

وَهُوَ الْعَلِیُّ الْعَظِیمُ

متن آیت‌الکرسی از بخش بالایی و قسمت میانی جلد آغاز می‌کند و تا کادر بالایی سمت چپ ادامه می‌دهد.

لبه برگردان جلد قرآن و آیه صلوات با خط نسخ در کادربندی طلایی

هنرمندان در بخش لبه برگردان جلد قرآن نیمه‌طرح، همان طراحی را پیاده کردند. در فضای بیرونی «لچک ترنج»، هنرمندان حاشیه طلایی برجسته را همانند قبل اجرا کردند، و خوشنویسان آیه ۵۶ از سوره احزاب، معروف به آیه صلوات بر پیامبر (ص)، را به خط نسخ و به‌صورت جداگانه در کادربندی درج کردند.

إِنَّ اللَّهَ وَمَلَائِكَتَهُ

يُصَلُّونَ عَلَى النَّبِيِّ يَا أَيُّهَا

الَّذِينَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَيْهِ

وَسَلِّمُوا تَسْلِيمًا

این متن با خط نسخ از پایین روی جلد آغاز شده و در بخش بالا به پایان می‌رسد.

کادربندی و نقش‌های تذهیب در مستطیل و دایره جلد قرآن

در فضای بیرونی کادر نوشته صلوات بر پیامبر (ص)، کادربندی کوچکتری با طرح‌های تذهیب مشاهده می‌شود. هنرمندان کادر را به شکل مستطیل کشیده با لبه‌های گرد طراحی کردند و به آن ظاهری منحصربه‌فرد بخشیدند. آنها همچنین میان این مستطیل‌ها یک دایره قرار دادند که ترکیب هندسی، جلوه‌ای ویژه به کل طرح داده است.

لبه‌های طلایی مستطیل‌ها با طراحی دایره طلایی به‌طور هماهنگ و هنرمندانه در هم آمیخته‌اند. هنرمندان داخل این مستطیل و دایره نقش‌های اسلیمی ساده را به رنگ طلایی تزئین کردند و با این کار زیبایی و جذابیت بیشتری به طرح بخشیدند.

هنرمندان پس‌زمینه داخل مستطیل را با رنگ لاجوردی رنگ‌آمیزی کردند و پس‌زمینه داخلی دایره را به رنگ شنگرف طراحی کردند، که ترکیب این رنگ‌ها جلوه‌ای چشم‌نواز و باشکوه ایجاد کرده است.

تذهیب در دوره سلجوقی

بررسی نقوش و تزئینات کتب مصور دوره سلجوقی

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

چکیده: در دوره سلجوقیان، هنر کتاب‌آرایی ایرانی به اوج درخشش خود رسید. در این دوران، تذهیب و مصورسازی نه تنها وسیله‌ای برای تزئین، بلکه راهی برای بیان معنا و اندیشه بودند. هنرمندان با الهام از طبیعت و عرفان ایرانی، نقوشی چون اسلیمی و ختایی را در ترکیبی از رنگ و نور به کار گرفتند و کتاب را به اثری هنری و روحانی بدل ساختند. این مقاله به بررسی نقوش و تزئینات کتب مصور دوره سلجوقی و تحلیل دقیق‌تر نقوش، رنگ‌ها و ساختار تزئینات آن‌ها و نقش آن‌ها در تکامل هنر تذهیب ایرانی می‌پردازد.

کلیدواژه‌ها: تذهیب سلجوقی، هنر کتاب‌آرایی، نقوش اسلیمی، نگارگری ایرانی، کتاب مصور

مقدمه هنر کتاب‌آرایی در دوره سلجوقی

در دوران سلجوقی، هنر مصورسازی ایران با رشد چشمگیر و بی‌نظیر همراه بود. محدودیت صورت‌سازی در هنر اسلامی موجب شد هنرمندان، کتاب‌ها و اوراق آن‌ها را به عنوان بستر مناسبی برای تجلی خلاقیت خود انتخاب کنند. برای شناخت بهتر نقوش و تزئینات این دوره، بررسی نسخ خطی مصور و فنون تذهیب و تشعیر آن‌ها ضروری است.

ویژگی‌های مصورسازی و تذهیب در کتب سلجوقی

نقوش اسلیمی و ختایی

هنرمندان سلجوقی از نقوش اسلیمی و ختایی به فراوانی استفاده می‌کردند. این نقوش غالباً در حاشیه کتاب‌ها، دور سطرها و در سرلوح صفحات دیده می‌شوند و الهام گرفته از طبیعت و گیاهان بوده‌اند.

استفاده از رنگ و نور در تذهیب

رنگ طلایی در قرآن‌ها و کتاب‌های مذهبی، نماد نور و تقدس بوده و غالباً با تحریر مشکی ترکیب می‌شده است. در آثار غیرمذهبی نیز رنگ‌های قرمز، آبی و سبز به کار می‌رفته و ترکیب رنگ‌ها باعث جلوه بصری بیشتر می‌شده است.

تاثیر خطوط نسخ و کوفی

خط نسخ در این دوره به اوج شکوفایی خود رسید و در تزئینات کتاب‌ها نقش برجسته داشت. خط کوفی نیز در بعضی آثار همچنان به چشم می‌خورد، اما بیشتر به حاشیه‌ها و سرلوح‌ها محدود بود.

نقش طبیعت و الهام از گیاهان و حیوانات

طبیعت و گیاهان به عنوان منبع الهام، نقش مهمی در طراحی نقوش داشته‌اند. این الهام در ترکیب‌بندی‌ها و جزئیات تذهیب و مصورسازی به وضوح دیده می‌شود.

تقسیم‌بندی کتب مصورسازی شده: مذهبی و غیرمذهبی

کتب مذهبی

کتاب‌های مذهبی شامل قرآن‌های فارسی و نسخه‌های خطی مذهبی بودند که در صفحات پایانی اطلاعاتی درباره نویسنده، محل کتابت و منشاء نسخه ارائه می‌دادند. نقوش غالباً اسلیمی و طلایی بودند و در سرلوح‌ها، گل آیه‌ها و حاشیه‌ها مشاهده می‌شدند.

کتب غیرمذهبی

نسخ غیرمذهبی شامل آثار ادبی و علمی مانند کتاب الأغانی، شاهنامه کاما و التریاق بودند. این کتاب‌ها ترکیبی از نقوش اسلیمی، گیاهی و انسانی داشتند و رنگ‌آمیزی آن‌ها با ظرافت و دقت انجام شده بود.

تحلیل و مقایسه نقوش در آثار دوره سلجوقی

نمونه آثار و تصویرسازی‌ها

تصاویر برگرفته از کتب مذهبی و غیرمذهبی نشان‌دهنده تنوع نقوش، استفاده از رنگ و ترکیب‌بندی خاص هنرمندان سلجوقی است.

شباهت‌ها و تمایزهای هنری

اکثر آثار دارای نقوش اسلیمی و ختایی مشابه هستند، اما تفاوت در زمینه رنگ، جزئیات لباس‌ها و ترکیب‌بندی صفحه قابل مشاهده است.

بررسی ترکیب‌بندی، رنگ و چیدمان نقوش

رنگ غالب در آثار مذهبی طلایی و در آثار غیرمذهبی غالباً قرمز و آبی بود. چیدمان نقوش با محوریت هاله نور، گل‌آیه‌ها و خطوط هندسی انجام می‌شد و هماهنگی بین عناصر بصری در تمام نسخه‌ها مشهود است.

نقش هنرمندان و تاثیر دوره سلجوقی بر هنر تذهیب

حمایت و نقش حاکمان سلجوقی در شکوفایی هنر

سلجوقیان هنرمندان مذهبان را حمایت می‌کردند و فراهم کردن مواد اولیه مانند طلا، سنگ لاجورد و کاغذ مرغوب را تسهیل می‌کردند.

نوآوری‌های هنرمندان در تذهیب و مصورسازی

هنرمندان سلجوقی با خلاقیت و ترکیب‌بندی نوآورانه، هنر مصورسازی و تذهیب را به سطوح بالاتر رساندند و آن را در آثار غیرمذهبی نیز به کار بردند.

ارتباط با هنرهای دیگر: سفالگری و فلزکاری

نقوش مصورسازی با هنرهای دیگر مانند سفالگری و فلزکاری تطابق داشت و نشان‌دهنده تأثیر متقابل هنرها در دوره سلجوقی است.

نتیجه‌گیری

مطالعه کتب مصور دوره سلجوقی نشان می‌دهد که هنرمندان سلجوقی از نقوش اسلیمی و ختایی الهام گرفته‌اند و استفاده از رنگ و ترکیب‌بندی هنری باعث تمایز آثار این دوره شده است. هنر مصورسازی سلجوقیان نه تنها در کتب مذهبی بلکه در آثار غیرمذهبی نیز شکوفا شده و پایه‌ای برای تذهیب و هنر کتاب‌آرایی ایران فراهم کرده است.

منابع و ماخذ

سمیه محمّدزاده مقدم، «بررسی نقوش و تزئینات کتب مصور دوره سلجوقی»، پژوهش هنر، ۱۴۰۴.

وزیری، ۱۳۶۳، تاریخ هنر اسلامی، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

پاکباز، ۱۳۸۵، تاریخ مصورسازی ایران، تهران: انتشارات فرهنگستان هنر.

حاتم، ۱۳۸۷، سلجوقیان در تاریخ ایران، تهران: انتشارات دانشگاه.

زرین‌کوب، ۱۳۷۹، تاریخ ایران پس از اسلام، تهران: نشر ثالث.

سایر منابع و نسخ کتابخانه‌ای و موزه‌ای مرتبط.

تذهیب‌های نسخه «حبیب‌السیر»، نمونه‌ برجسته از هنر تذهیب دوره صفوی

تذهیب‌های نسخه «حبیب‌السیر»، نمونه‌ برجسته از هنر تذهیب دوره صفوی

توسط با بدون دیدگاه اخبار و رویدادهاهنر تذهیب

مدیر موزه وقف همدان به اهمیت نسخه خطی «حبیب‌السیر» اشاره کرد. او گفت جلد نفیس و تذهیب‌های این نسخه، آن را به نمونه‌ای برجسته از هنر تذهیب دوره صفوی تبدیل کرده‌اند.

او توضیح داد که هنرمندان، ترنجی زیبا در مرکز جلد کتاب طراحی کرده‌اند. آن‌ها زمینه ترنج را با رنگ گل‌بهی آراسته‌اند. این طراحی ظریف و هماهنگ، جلوه‌ای ویژه به نسخه «حبیب‌السیر» می‌بخشد. این اثر توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایرانی را جلب می‌کند.

ثبت ملی نسخه خطی در فهرست آثار کشور

به گزارش وب‌سایت هنر تذهیب، خسرو محمدی، مدیر موزه وقف همدان، از ثبت دو اثر مهم در فهرست ملی آثار کشور خبر داد. مسئولان میراث فرهنگی این آثار را امسال ثبت کرده‌اند.

یکی از این آثار، نسخه خطی و وقفی «حبیب‌السیر» است. این نسخه، نمونه‌ای برجسته از هنر تذهیب دوره صفوی به شمار می‌رود. موزه وقف همدان اکنون از این اثر ارزشمند نگهداری می‌کند.

محمدی گفت این نسخه نفیس به دوره صفوی تعلق دارد. این کتاب بخشی از مجموعه کتابخانه وقفی مرحوم بهاءالملک، واقف بزرگ استان همدان، است. نسخه «حبیب‌السیر» ارزش تاریخی و هنری بالایی دارد.

طراحی جلد و تذهیب‌های شاخص

مدیر موزه افزود: «ترنج میانه جلد کتاب، بخش مرکزی طراحی جلد را تشکیل می‌دهد. هنرمندان با دقت و ظرافت زمینه آن را با رنگ گل‌بهی آراسته‌اند. این ترکیب رنگ و طرح، جلوه‌ای روحانی و هماهنگ به جلد بخشیده است. تذهیب‌گران دوره صفوی با مهارت و دقت فراوان این نسخه را زینت داده‌اند و نمونه‌ای ماندگار از هنر تذهیب صفوی خلق کرده‌اند.»

اهمیت محتوایی کتاب حبیب‌السیر

محمدی ادامه داد: «کتاب حبیب‌السیر فی اخبار افراد البشر، اثر غیاث‌الدین خواندمیر (۸۸۰–۹۴۱ق)، یکی از آثار برجسته در حوزه تاریخ عمومی جهان است. نویسنده روایت خود را از روزگار پیشدادیان آغاز می‌کند و تا پایان عمر شاه اسماعیل صفوی ادامه می‌دهد. علاوه بر تاریخ عمومی، او در پایان کتاب به کرامات سادات و عجایب عالم نیز می‌پردازد که نشان‌دهنده جامعیت اثر و دقت نویسنده در ثبت رویدادهای تاریخی است.»

ثبت ملی و ارزش هنری تذهیب‌ها

محمدی تأکید کرد: «ثبت ملی نسخه خطی «حبیب‌السیر» پس از طی مراحل قانونی انجام شد و این اقدام اهمیت و ارزش هنری و تاریخی اثر را برجسته می‌کند. تذهیب‌های نسخه «حبیب‌السیر» نمونه‌ای بی‌نظیر از سبک و مهارت هنرمندان صفوی است و نشان می‌دهد چگونه هنر ایرانی مفاهیم معنوی و زیبایی‌شناختی را در قالب یک اثر مکتوب و تصویری متجلی کرده است. این نسخه امروز به نمونه‌ای برجسته از هنر تذهیب دوره صفوی تبدیل شده است.»

جایگاه نسخه در کتابخانه وقفی بهاءالملک

مدیر موزه گفت: «کتابخانه وقفی مرحوم بهاءالملک، که این نسخه از آن به موزه منتقل شده است، دارای آثار خطی و تذهیب بسیار ارزشمندی است. نسخه‌های این مجموعه نشان‌دهنده سلیقه و دقت هنرمندان دوره صفوی در تذهیب و تصویرگری بوده و همواره مورد توجه پژوهشگران هنر و تاریخ ایران قرار گرفته‌اند. ثبت ملی این نسخه، به معرفی بهتر و حفظ این میراث فرهنگی کمک شایانی خواهد کرد.»

جلوه‌های تذهیب و هنر بصری

وی ادامه داد: «تذهیب این نسخه تنها به زیبایی بصری محدود نمی‌شود. هماهنگی رنگ‌ها، طرح‌ها و حاشیه‌ها، بیانگر ظرافت و دقت ذهنی هنرمندان است. تذهیب‌گران صفوی توانستند با استفاده از رنگ‌های طلایی، لاجوردی، سبز و گل‌بهی، فضایی روحانی و هماهنگ ایجاد کنند که مخاطب را به تأمل وادارد و ارزش معنوی متن را دوچندان سازد.»

ترکیب تاریخ، هنر و معنویت

محمدی افزود: «نسخه «حبیب‌السیر» علاوه بر زیبایی بصری و تذهیب‌های نسخه «حبیب‌السیر»، از لحاظ محتوایی نیز اثری ارزشمند است. این اثر نشان می‌دهد که چگونه تاریخ، هنر و معنویت می‌توانند در قالب یک اثر مکتوب و تصویری ترکیب شوند. هم‌زمان با ثبت ملی، این نسخه به‌عنوان نمونه‌ای برجسته از هنر تذهیب دوره صفوی معرفی شده و توجه محققان و علاقه‌مندان داخلی و خارجی را به خود جلب کرده است.»

برنامه‌های موزه برای معرفی نسخه

او افزود: با توجه به اهمیت این نسخه، موزه وقف همدان برنامه‌هایی برای بازدید عمومی و برگزاری نمایشگاه‌های تخصصی طراحی کرده است تا علاقه‌مندان بتوانند از نزدیک با هنر تذهیب آشنا شوند. این اقدام همچنین به حفظ و ترویج میراث فرهنگی کمک می‌کند و نسل‌های آینده را با هنر و تاریخ ایران آشنا می‌سازد.»

جزئیات فنی تذهیب

محمدی همچنین به جزئیات فنی تذهیب نسخه اشاره کرد: «تذهیب‌گران این نسخه با دقت فراوان حاشیه‌ها را طراحی کرده‌اند. استفاده از خطوط هندسی و گل‌وبرگ‌های طبیعی، هماهنگی بی‌نظیری در کل اثر ایجاد کرده است. این دقت و ظرافت باعث می‌شود تا نسخه «حبیب‌السیر» از نظر تاریخی و هنری جزو آثار ممتاز به شمار آید.

پیام فرهنگی و آموزشی

وی در پایان اظهار داشت: «ثبت ملی نسخه خطی «حبیب‌السیر» نشان می‌دهد میراث فرهنگی ایران هنوز جایگاه ویژه‌ای در هنر جهانی دارد. این اثر هنر، تاریخ و معنویت را به هم پیوند می‌دهد و ارزش‌های هنری دوره صفوی را به نسل‌های امروز منتقل می‌کند. امیدواریم با معرفی این آثار، علاقه‌مندان بیشتری با هنر تذهیب و تاریخ ایران آشنا شوند و این میراث گرانبها حفظ و ترویج گردد.»

انگیزه‌بخشی برای پژوهشگران و هنرمندان

مدیر موزه خاطرنشان کرد: «این اقدام نه تنها به حفظ میراث فرهنگی کمک می‌کند، بلکه انگیزه‌ای برای هنرمندان و پژوهشگران جوان ایجاد می‌نماید تا به مطالعه و پژوهش در زمینه تذهیب و هنر ایرانی بپردازند. نمایش این نسخه در موزه، فرصتی مناسب برای آشنایی نسل جوان با هنر ایرانی و ارزش‌های معنوی متن است و علاقه به هنرهای سنتی و نگارگری در میان مردم را افزایش می‌دهد.»

هماهنگی زیبایی‌شناسی و دقت تاریخی

محمدی گفت: «نسخه «حبیب‌السیر» نمونه‌ای از هماهنگی میان زیبایی‌شناسی و دقت تاریخی است. این اثر نشان می‌دهد چگونه هنرمندان صفوی توانستند دانش، مهارت و ذوق خود را در خدمت هنر و فرهنگ قرار دهند. رنگ‌ها، ترنج‌ها و حاشیه‌های گل‌بهی، ترکیبی از مهارت فنی و هنر ظریف را به نمایش می‌گذارد که نمونه‌ای منحصر به فرد در تاریخ هنر ایران است.»

تذهیب‌نسخه «حبیب‌السیر»،

منبع خبر: خبرگزاری حوزه

معرفی کتاب شیوۀ تذهیب، اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی – جلد و بخش‌هایی از صفحات کتاب

معرفی کتاب شیوۀ تذهیب، اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی

توسط با بدون دیدگاه آموزش تذهیبهنر تذهیب

معرفی کتاب شیوۀ تذهیب اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی؛ راهنمای شناخت و آموزش تذهیب ایرانی

هنر تذهیب یکی از جلوه‌های ارزشمند هنرهای سنتی ایران است که با نقش‌های اسلیمی و ختایی، ترکیب‌بندی‌های هندسی و هماهنگی رنگ و طلا شناخته می‌شود. شناخت این هنر، تنها به مشاهده آثار زیبا محدود نیست؛ بلکه آشنایی با تاریخ، اصطلاحات تخصصی، شیوه طراحی و روش اجرای نقوش نیز برای درک عمیق‌تر آن اهمیت دارد. کتاب «شیوۀ تذهیب» اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی یکی از منابع مرتبط با این موضوع است که به جنبه‌های تاریخی، نظری و عملی هنر تذهیب می‌پردازد.

این کتاب با بررسی طرح‌های تزیینی در دوره‌های مختلف تاریخی، معرفی واژگان تخصصی و تشریح روش رسم برخی نقوش، می‌تواند برای هنرجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به هنرهای سنتی ایران مفید باشد. در این مقاله از وبلاگ «هنر تذهیب»، محتوای کتاب، بخش‌های اصلی و اهمیت آن در شناخت و آموزش تذهیب را بررسی می‌کنیم.

مشخصات کتاب شیوۀ تذهیب

کتاب «شیوۀ تذهیب» نوشته استاد اردشیر مجرد تاکستانی، از سوی انتشارات سروش منتشر شده است. نخستین چاپ این اثر در سال ۱۳۷۲ به انتشار رسیده و کتاب در قطع رحلی، با جلد شومیز و کاغذ تحریر، در ۱۹۹ صفحه مصور سیاه‌وسفید تنظیم شده است.

بر اساس اطلاعات ارائه‌شده درباره چاپ‌های کتاب، مجموع شمارگان چاپ‌های اول تا سیزدهم به ۲۹ هزار نسخه می‌رسد. همچنین برای چاپ چهاردهم، شمارگان ۵۰۰ نسخه ذکر شده است. این اطلاعات، جایگاه کتاب را در میان منابع مکتوب مرتبط با هنر تذهیب نشان می‌دهد؛ هرچند برای اطلاع از موجودی فعلی و وضعیت چاپ‌های جدیدتر، باید اطلاعات ناشر یا فروشندگان کتاب بررسی شود.

مشخصات کتاب در یک نگاه:

  • عنوان: شیوۀ تذهیب
  • نویسنده: استاد اردشیر مجرد تاکستانی
  • ناشر: انتشارات سروش
  • سال انتشار نخستین چاپ: ۱۳۷۲
  • تعداد صفحات: ۱۹۹ صفحه
  • قطع: رحلی
  • نوع تصاویر: سیاه‌وسفید

چرا کتاب شیوۀ تذهیب اهمیت دارد؟

یکی از موضوعات مهم در یادگیری هنرهای سنتی، دسترسی به منابعی است که علاوه بر معرفی زیبایی‌های آثار، درباره ساختار، شیوه اجرا و اصطلاحات تخصصی آن‌ها نیز توضیح دهند. هنر تذهیب نیز از این قاعده مستثنا نیست. شناخت پیشینه نقوش و درک ارتباط میان اجزای یک طرح، می‌تواند به هنرجو کمک کند تا آثار را دقیق‌تر تحلیل کند و در طراحی و اجرای آن‌ها آگاهانه‌تر عمل کند.

استاد اردشیر مجرد تاکستانی در مقدمه کتاب، به کمبود منابع معتبر در زمینه هنر تذهیب اشاره می‌کند. دغدغه اصلی او، فراهم‌کردن اثری برای آشنایی بهتر علاقه‌مندان با این هنر اصیل ایرانی و کاهش کاستی‌های موجود در منابع مرتبط با آن است.

کتاب «شیوۀ تذهیب» در شش بخش تنظیم شده است. محتوای این بخش‌ها از بررسی تاریخی طرح‌ها آغاز می‌شود و تا معرفی نقوش، واژگان تخصصی، تحول هنر تذهیب و شناخت مذهبان نامدار ادامه پیدا می‌کند.

از نگاه نویسنده، تذهیب هنری است که در آن رنگ، خط و نقش در ارتباطی هماهنگ با یکدیگر قرار می‌گیرند. زیبایی اثر تنها به ظرافت اجزای منفرد وابسته نیست؛ بلکه چگونگی ترکیب این عناصر و تأثیر آن‌ها بر نگاه مخاطب نیز اهمیت دارد.

این رویکرد، تذهیب را فراتر از مجموعه‌ای از نقش‌های تزیینی معرفی می‌کند. در این هنر، طراحی دقیق، شناخت رنگ، تناسب اجزا و مهارت اجرایی در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و به شکل‌گیری اثری منسجم کمک می‌کنند.

کتاب شیوۀ تذهیب چه موضوعاتی را آموزش می‌دهد؟

1.بررسی طرح‌های تذهیب در دوره‌های مختلف تاریخی

بخش نخست کتاب به بررسی طرح‌ها و نقش‌های تزیینی در دوره‌های گوناگون تاریخ اختصاص دارد. در این بخش، نقش‌های مربوط به دوره‌های پیش از تاریخ، هخامنشی، اشکانی و ساسانی بررسی می‌شوند و به مقایسه طرح‌ها از دوره هخامنشی تا عصر حاضر نیز پرداخته می‌شود.

همچنین عناصری مانند گل، برگ و شاخه اسلیمی در این بخش مورد توجه قرار می‌گیرند.

آشنایی با پیشینه نقش‌های تزیینی به مخاطب کمک می‌کند تا تحولات بصری هنر ایران را بهتر بشناسد. با این حال، برای بررسی دقیق پیوند تاریخی میان نقوش دوره‌های مختلف و تذهیب پس از اسلام، باید به تفاوت‌های زمانی و ویژگی‌های هر دوره نیز توجه کرد.

این بخش برای علاقه‌مندانی مفید است که می‌خواهند هنگام مشاهده یک اثر تذهیب، تنها به زیبایی ظاهری آن اکتفا نکنند و درباره پیشینه نقش‌ها و تحول آن‌ها نیز اطلاعات بیشتری به دست آورند.

2.آشنایی با هنر تذهیب، ابزارها و اصطلاحات تخصصی

بخش دوم کتاب به معرفی هنر تذهیب اختصاص دارد. تعریف تذهیب، پیشینه این هنر و مکتب‌های تذهیب از موضوعات اصلی این بخش هستند.

یکی از قسمت‌های مهم آن، معرفی واژگان تخصصی تذهیب است. اصطلاحاتی مانند اسلیمی، ختایی، ترنج، شمسه، سرلوحه، شرفه، واگیره، لچک‌ترنج، کتیبه، ترصیع و گره در شمار واژگانی قرار دارند که برای شناخت ساختار نقوش و ترکیب‌بندی آثار اهمیت دارند.

برای مثال، ترنج یکی از عناصر شناخته‌شده در ترکیب‌بندی‌های سنتی است که می‌تواند در مرکز یک طرح یا در بخش‌های دیگر آن قرار گیرد. شمسه نیز از نقوشی است که بر سازمان‌دهی شعاعی و هماهنگی اجزای طرح تأکید دارد. اسلیمی و ختایی هم از عناصر مهم در بسیاری از ترکیب‌بندی‌های تذهیب به شمار می‌روند.

در همین بخش، ابزارهای تذهیب از جمله قلم‌مو، طلا و نقره، مهره، کاغذ، رنگ، پرگار و خط‌کش معرفی می‌شوند. همچنین موضوع چگونگی اجرای یک اثر تذهیب مطرح شده است.

این مطالب می‌توانند برای هنرجویان تازه‌کار مفید باشند؛ زیرا آشنایی با ابزارها و اصطلاحات، زمینه مناسبی برای مطالعه منابع تخصصی‌تر و شناخت بهتر مراحل اجرای اثر فراهم می‌کند.

3.بررسی تفصیلی نقش‌های تذهیب

بخش سوم کتاب به بررسی جزئی‌تر برخی نقوش و روش‌های ترسیم آن‌ها می‌پردازد. قوس حلزونی، اسلیمی، چنگ، بته‌جقه، اسلیمی ماری و ختایی از موضوعات اصلی این بخش هستند.

در قسمت مربوط به قوس حلزونی، تعریف این عنصر و روش رسم هندسی آن مطرح می‌شود. همچنین گونه‌های دو نقطه‌ای، سه نقطه‌ای و چهار نقطه‌ای و بیشتر معرفی می‌شوند.

در ادامه، ساختار شاخه اسلیمی و روش رسم ترکیب‌هایی مانند سه اسلیمی، دو اسلیمی و دو اسلیمی همراه با ترنج بررسی می‌شود. موضوع ختایی نیز با تعریف، معرفی گونه‌ها و بررسی روش رسم برگ ختایی ادامه پیدا می‌کند. گل شاه‌عباسی از دیگر موضوعات این بخش است.

اهمیت این مطالب در آن است که شناخت یک نقش، تنها به تشخیص نام آن محدود نمی‌شود. آشنایی با ساختمان هندسی، تناسب اجزا و نحوه اتصال خطوط می‌تواند به درک بهتر اصول طراحی کمک کند.

برای هنرجویی که قصد دارد تذهیب را به‌صورت عملی بیاموزد، مطالعه چنین مباحثی در کنار تمرین طراحی، مشاهده نمونه‌های معتبر و دریافت آموزش تخصصی می‌تواند مسیر یادگیری را منظم‌تر کند.

4.شناخت اجزای ترکیب‌بندی و واژگان تذهیب

بخش چهارم کتاب، برخی از واژگان تخصصی را با جزئیات بیشتری بررسی می‌کند. لچکی، لچک‌ترنج، ترنج، نیم‌ترنج، سرترنج، سرلوح، کتیبه، ترصیع، واگیره، شمسه بزرگ و کوچک، شرفه، ابرک، تاج و نیم‌تاج از موضوعات این بخش هستند.

این عناصر در شناخت ساختار بسیاری از طرح‌های سنتی کاربرد دارند. برای نمونه، لچک و ترنج در برخی ترکیب‌بندی‌ها ارتباط میان گوشه‌ها و مرکز طرح را شکل می‌دهند. سرلوح و کتیبه نیز در آرایش تزیینی صفحات و نسخه‌های خطی اهمیت دارند.

شناخت این اصطلاحات برای کسانی که به مطالعه نگارگری، تذهیب نسخه‌های خطی و آثار تزیینی ایرانی علاقه دارند، مفید است. همچنین به مخاطب کمک می‌کند هنگام توصیف یک اثر، از واژگان دقیق‌تری استفاده کند و درباره اجزای آن روشن‌تر سخن بگوید.

5.بررسی تحول هنر تذهیب

بخش پنجم کتاب به تحول تذهیب اختصاص دارد. بررسی تحول یک هنر سنتی، فرصتی برای شناخت تغییرات نقش، ترکیب‌بندی و شیوه‌های تزیینی در گذر زمان فراهم می‌کند.

تذهیب در طول تاریخ در ارتباط با هنر کتاب‌آرایی، خوشنویسی و نگارگری رشد کرده است. مطالعه روند تحول آن می‌تواند به درک بهتر تفاوت‌های آثار دوره‌های گوناگون و شناخت ویژگی‌های بصری هر دوره کمک کند.

این موضوع برای پژوهشگران هنر و علاقه‌مندان به تاریخ هنر ایران اهمیت دارد؛ زیرا شناخت آثار گذشته، زمینه‌ای برای تحلیل دقیق‌تر نمونه‌های تاریخی و معاصر فراهم می‌سازد.

6.آشنایی با مذهبان نامدار

بخش پایانی کتاب به مذهبان نامدار اختصاص دارد و مذهبان قدیم و طراحان و مذهبان معاصر را در بر می‌گیرد.

شناخت هنرمندان و آثار آنان، یکی از راه‌های مهم آشنایی با تجربه‌های هنری و شیوه‌های اجرایی در هنر تذهیب است. مطالعه آثار هنرمندان گذشته و معاصر می‌تواند به مخاطب کمک کند تا تفاوت رویکردها و ویژگی‌های طراحی را بهتر بشناسد.

برای هنرجویان نیز بررسی آثار استادان، در کنار تمرین مستمر و مطالعه منابع آموزشی، فرصتی برای گسترش نگاه بصری و افزایش دقت در شناخت نقش و ترکیب‌بندی فراهم می‌کند.

کتاب شیوۀ تذهیب برای چه کسانی مناسب است؟

با توجه به موضوعات معرفی‌شده، این کتاب می‌تواند برای گروه‌های مختلفی از مخاطبان سودمند باشد:

  • هنرجویان تذهیب: برای آشنایی با اصطلاحات، نقوش و برخی روش‌های طراحی.
  • مدرسان هنرهای سنتی: برای شناخت موضوعات آموزشی و معرفی یک منبع مکتوب مرتبط با تذهیب.
  • پژوهشگران هنر: برای مطالعه مباحث تاریخی، واژگان تخصصی و تحول این هنر.
  • علاقه‌مندان به هنر ایرانی: برای شناخت بهتر ساختار و پیشینه نقوش تزیینی.
  • هنردوستان و خریداران آثار تذهیب: برای درک دقیق‌تر اجزای بصری تابلوهای تذهیب و آشنایی با اصطلاحاتی که در توصیف این آثار به کار می‌روند.

البته مطالعه کتاب به‌تنهایی جایگزین تمرین عملی، مشاهده آثار و آموزش تخصصی نیست. میزان بهره‌مندی از مطالب آن نیز به سطح آشنایی خواننده با طراحی و هنرهای سنتی بستگی دارد.

جمع‌بندی؛ چرا مطالعه منابع تذهیب اهمیت دارد؟

کتاب «شیوۀ تذهیب» اثر استاد اردشیر مجرد تاکستانی، با پرداختن به تاریخ طرح‌های تزیینی، تعریف هنر تذهیب، معرفی ابزارها و واژگان تخصصی، بررسی نقوش و شناخت مذهبان نامدار، منبعی قابل توجه برای آشنایی با جنبه‌های مختلف این هنر ایرانی است.

یکی از نکات مهم این کتاب، توجه هم‌زمان به شناخت تاریخی و ساختار عملی نقوش است. این ترکیب به خواننده کمک می‌کند تا تذهیب را نه‌فقط به‌عنوان هنری تزیینی، بلکه به‌عنوان حوزه‌ای برخوردار از دانش طراحی، اصول بصری و پیشینه فرهنگی مطالعه کند.

در وب‌سایت هنر تذهیب؛ نمایشگاه و فروشگاه تخصصی تابلوهای تذهیب، معرفی منابع مرتبط با این هنر در کنار نمایش آثار دست‌ساز ایرانی، فرصتی برای ارتباط میان شناخت نظری و مشاهده عملی فراهم می‌کند. آشنایی با اصطلاحاتی مانند ترنج، شمسه، اسلیمی و ختایی می‌تواند تجربه مخاطب را هنگام مشاهده و بررسی تابلوهای تذهیب غنی‌تر سازد.

اگر به تاریخ هنر ایران، آموزش تذهیب و شناخت نقوش سنتی علاقه‌مند هستید، مطالعه این کتاب می‌تواند نقطه شروع مناسبی برای آشنایی گسترده‌تر با این هنر باشد. در کنار مطالعه منابع معتبر، مشاهده دقیق آثار و توجه به جزئیات طراحی و ترکیب رنگ‌ها نیز به درک بهتر زیبایی و ظرافت تذهیب ایرانی کمک می‌کند.

تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران

تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

سعادت احمدزاد، نویسنده این مقاله معتقد است که تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران با نفوذ اسلام رونق یافت. در دوره سلجوقی، تذهیب با نقش‌های هندسی و تحریری رواج پیدا کرد و در عهد تیموریان، تزئینات داخل کتاب به اوج کمال رسید. اشکال گیاهان و گل‌ها به صورت طبیعی به کار گرفته شد و کتاب‌ها و سرلوحه‌ها با استفاده از این روش آراسته گردید.

چکیده: هنر کتاب‌آرایی با نفوذ اسلام در ایران رونق گرفت. در دوره سلجوقی، تذهیب با نقش‌های هندسی و تحریری رواج یافت و در عهد تیموریان، تزئینات داخلی کتاب به اوج کمال رسید و اشکال گیاهان و گل‌ها به صورت طبیعی در کتاب‌ها و سرلوحه‌ها به کار گرفته شد. در دوران صفویه بازار هنر رونق بیشتری یافت، اما از اواخر دوره صفویه و در دوره‌های افشاریه، زندیه و قاجاریه، توجه به فرهنگ و هنر ایران کمتر شد. با این حال، هنر تذهیب همچنان ادامه یافت و هنرمندان ایرانی آذین کردن کتاب را حفظ کردند.
کلیدواژه‌ها: تذهیب، کتاب‌آرایی، ایران، اسلام

در دوران صفویه بازار هنر رونق بیشتری گرفت. از اواخر دوره صفویه و نیز در دوره‌های افشاریه و زندیه و قاجاریه به فرهنگ و هنر ایران توجه کمتری می‌شد. اما هنر تذهیب همچنان ادامه یافت و هنرمندان ایران آذین کردن کتاب را ادامه داده‌اند.

کلیدواژه ها: تذهیب کتاب آرایی، ایران، اسلام

مقدمه

شکوفایی بذر اسلام در اندیشه و هنر از زمان آل‌بویه آغاز شد و شکوفایی علمی و فرهنگی مسلمانان، به‌ویژه ایرانیان، زمینه تحول در تمامی هنرها را فراهم آورد. محور همه هنرها تأثیرپذیری از قرآن بوده است. در این میان، تذهیب در هنر کتاب‌آرایی ایران جایگاه ویژه‌ای یافت و با گسترش تذهیب و نگارگری در کتاب‌آرایی، جلوه‌ای خاص از پیوند معنویت و زیبایی در آثار هنری ایرانی پدید آمد.

در ابتدای دوران اسلامی، بهره‌گیری از تذهیب محدود بود و نقوش تذهیب از تجرد کافی برخوردار نبود. با ارزش یافتن کتاب‌ها، به ویژه قرآن، کار تزئین اوراق و جلد آن‌ها مورد توجه هنرمندان مسلمان قرار گرفت. حاشیه صفحات، سرفصل‌ها و سرلوح‌ها با نقوش اسلیمی، هندسی و طرح‌های زیبا تزئین می‌شد. تذهیب‌کاران با استفاده از انواع نقش‌ها و طرح‌ها، کتاب‌ها را زیباتر و آراسته‌تر می‌کردند و مُذهبان جایگاه ویژه‌ای در کنار خطاطان و نقاشان داشتند.

با گذر زمان، تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران هم از نظر رنگ و هم نقش در دوره تیموری به کمال رسید و آثار بی‌نظیری خلق شد. این هنر در دوران صفویه ادامه یافت و شکوفا گردید و حتی در اواخر دوره صفویه، جریان تکاملی تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران قطع نشد و هنرمندان ایرانی آن را با دقت و ظرافت ادامه دادند.

مفهوم تذهیب

تذهیب در لغت به معنی زرگرفتن و طلاکاری است و در دایرةالمعارف‌های فارسی آمده که به شیوه‌های خاص یک دوره تاریخی تعلق دارد.

تذهیب مجموعه‌ای از نقش‌های بدیع و زیبا است که نقاشان و مُذهبان برای زیباتر کردن کتاب‌های مذهبی، علمی، فرهنگی و تاریخی به کار می‌برند. استادان تذهیب این نقش‌ها را در جای‌جای کتاب‌ها به کار می‌برند تا صفحه‌های زرین ادبیات و متون مذهبی ایران را آراسته کنند. طرح‌ها شامل شاخه‌ها و بندهای اسلیمی، ساقه گل‌ها و برگ‌های ختایی هستند (مجرد تاکستانی ۱۳۷۲، ص ۲۶).

مکتب‌های تذهیب

تذهیب مانند نقاشی دارای مکتب‌ها و دوره‌های خاص است. می‌توان از مکتب‌های سلجوقی، بخارا، تیموری، صفوی و قاجار سخن گفت. هر مکتب شعبه‌های مختلفی دارد. برای مثال، در مکتب تیموری، شعبه‌های شیراز، تبریز و خراسان وجود دارند. رنگ‌ها و روش قرار گرفتن نقش‌ها موجب شکل‌گیری این مکتب‌ها شده است.

تاریخ هنر کتاب‌آرایی ایران

پیشینه پیش از اسلام


کتاب‌آرایی در ایران سابقه کهن دارد و حتی پیش از اسلام نیز وجود داشته است. مانی، نقاش ایرانی، کتاب‌های خود را با نقش‌ها و طرح‌های زیبا تزئین می‌کرد تا پیام خود را منتقل کند. برخی اوراق نقاشی از تورفان چین نشانگر مکتب نقاشی مانوی است (آصف زاده ۱۳۷۴، ص ۵).

دوره سلجوقیان

در دوره سلجوقیان، هنر تذهیب روش جدیدی یافت: پیرامون سطرهای کتاب خط کشی می‌شد و بیرون خطوط با طرح‌ها و نقش‌های چشم‌نواز تزئین می‌گردید. تذهیب در این دوره با اسلیمی، ختایی و نقوش طبیعی توسعه یافت و برخی مذهبان مشهور مانند ابو عمرو و عثمان بن حسین وراق غزنوی فعالیت می‌کردند.

دوره تیموری

در دوره تیموری، تذهیب سبک مشخصی یافت. تزئینات گیاهی و گاهی حیوانات و طیور به شیوه ایرانی و چینی به کار می‌رفت. مکتب شیراز نمونه بارز این دوره بود، مانند نسخه «عجایب المخلوقات قزوینی» که ترکیبی از طرح‌های فرشته و اژدها به رنگ‌های طلائی، سفید، قرمز و سبز دارد (دیماند ۱۳۳۶، ص۸۲).

دوره صفوی

هنر تذهیب در دوران صفوی به اوج رسید. برگ‌های سرلوحه‌ها نقش‌های مدور یا ستاره‌ای داشتند و نسخ خطی غالباً با چند صفحه تذهیب آغاز می‌شدند. تذهیب همراه با مینیاتور به کار می‌رفت و استادان شاخصی مانند کمال الدین بهزاد فعالیت می‌کردند (تیتلی ۱۳۶۰، ص۲۰).

دوره افشاریه، زندیه و قاجاریه

در این دوره توجه به هنر کاهش یافت و با اختراع چاپخانه، ارزش کتاب‌آرایی کاهش پیدا کرد. با این حال جریان تذهیب قطع نشد و استادان معاصر مانند نعمت‌اللهی، علی درودی، محمدعلی زاویه و استاد باقری آثار شاخصی خلق کردند. آثار این هنرمندان در موزه‌های ملی و بین‌المللی حفظ شده است.

منابع و مأخذ

مجرد تاکستانی، اردشیر (۱۳۷۲). شیوه تذهیب. تهران: سروش.

آصف زاده، محمد باقر (۱۳۷۴). قزوین در گذرگاه هنر. تهران: انتشارات بحر العلوم.

فرزان، ناصر (۱۳۷۷). تاریخ تحول هنر و صنعت رنگ در ایران و جهان. تهران: انتشارات تهران.

منشی قمی، قاضی میراحمد (۱۳۵۲). گلستان هنر. تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.

تبلی، ن. م. (۱۳۶۰). کتاب و کتابت در جهان اسلام. ترجمه کلود کرباسی، موزه‌ها، ش ۲.

گلچین معانی، احمد. شاهکارهای هنری شگفت انگیز از قرن پنجم هجری و سرگذشت آن. هنر و مردم، سال چهارم، شماره ۱۵۷.

دیماند، م. س (۱۳۶۶). راهنمای صنایع اسلامی. ترجمه عبدالله فریار. تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.


ادوار تذهیب در کتاب آرایی مذهبی ایرانی

ادوار تذهیب در کتاب آرایی مذهبی ایرانی

توسط با بدون دیدگاه پژوهش‌های تذهیبهنر تذهیب

ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی نشان‌دهنده روند تکامل هنرهای تزئینی در متون مقدس از آغاز دوره اسلامی تا عصر معاصر است. این پژوهش به تحلیل ویژگی‌های بصری، نمادپردازی و سبک‌های تذهیب در قرآن‌ها، ادعیه و نسخه‌های خطی مذهبی می‌پردازد و نقش هنرمندان و مکاتب مختلف در شکل‌دهی این هنر را برجسته می‌سازد.

چکیده

مقاله حاضر با موضوع «ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی» سیر پیدایش و تکامل هنر تذهیب در ایران را بررسی می‌کند. حبیب‌الله عظیمی، نویسنده مقاله، نشان می‌دهد که هنرمندان در قرن‌های ۳ و ۴ هجری تذهیب را ساده و با رنگ‌های محدود اجرا می‌کردند. در قرن‌های ۶ و ۷ هجری، آثارشان منسجم و رنگارنگ شد. در قرن ۸، آثار مجلل و باشکوه خلق کردند و در قرن‌های ۹ و ۱۰، هنرمندان آثار پرکار و ظریف پدید آوردند. سرانجام در قرن‌های ۱۱ تا ۱۳، هنر تذهیب به اوج شکوفایی خود رسید. ورود صنعت چاپ در نیمه دوم قرن ۱۳، باعث کاهش اجرای تذهیب شد و این هنر به تدریج رو به افول گذاشت.

مقدمه

تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی نه تنها جنبه تزئینی دارد، بلکه نشان‌دهنده ذوق، مهارت و تفکر زیبایی‌شناسی هنرمندان ایرانی است. مطالعه ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی کمک می‌کند روند تحول این هنر و سبک‌های مختلف آن را بهتر درک کنیم.

سیر تاریخی تذهیب در ایران

قرن‌های ۳ و ۴ هجری: آغاز ساده و محدود

در آغاز ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی، هنرمندان تذهیب را با خطوط ساده و رنگ‌های محدود اجرا می‌کردند. بیشتر تمرکز بر قاب‌بندی متون و ایجاد ساختار هندسی پایه‌ای بود و نقش‌ها کوچک و ساده بودند. هدف اصلی آن‌ها زیباسازی متن بدون انحراف توجه خواننده از محتوای مذهبی بود.

قرن‌های ۶ و ۷ هجری: انسجام و تنوع رنگ

با گذر زمان، تذهیب در کتاب‌های مذهبی پیچیده‌تر شد و رنگ‌های متنوع‌تری به کار گرفته شد. هنرمندان علاوه بر زیبایی، به ایجاد هارمونی و ریتم بصری در صفحات کتاب توجه داشتند. آثار این دوره نمونه‌ای از انسجام ترکیب‌بندی‌ها و جزئیات دقیق نقوش گیاهی و هندسی است.

قرن ۸ هجری: شکوه و مجلل بودن

در این دوره، هنرمندان از طلاکاری و نقوش پیچیده برای زیباسازی کتاب‌ها استفاده کردند. آثار قرن هشتم هجری شکوه و جلال خاصی به متن‌های مذهبی بخشید و نشان‌دهنده مهارت بالای هنرمندان و پیشرفت تکنیک‌های تذهیب است.

قرن‌های ۹ و ۱۰ هجری: ظرافت و پرکاری

تذهیب در این دو قرن ظریف‌تر و پرکارتر شد. نقوش پیچیده و جزئیات دقیق‌تر جای خود را در صفحات کتاب‌ها باز کردند. استفاده از رنگ‌های متنوع و هماهنگی بین زمینه و حاشیه، آثار این دوره را از نظر زیبایی‌شناسی برجسته کرد.

قرن‌های ۱۱ تا ۱۳ هجری: اوج شکوفایی هنر تذهیب

این دوران، اوج هنر تذهیب در ایران محسوب می‌شود. مکاتب مختلف شکل گرفتند و آثار برجسته‌ای در کتاب‌آرایی مذهبی خلق شد. سبک‌ها متنوع و جلوه‌های هنری متکی بر ترکیب‌بندی‌های هندسی، گل و بوته و استفاده گسترده از طلا بود. این دوره نشان‌دهنده مهارت استادان مذهب و هنر تذهیب است.

نیمه دوم قرن ۱۳ هجری: افول با ورود چاپ

ورود صنعت چاپ در ایران باعث کاهش اجرای تذهیب شد. چاپ سریع و ارزان جایگزین هنر دستی شد، اما اهمیت تاریخی و ارزش هنری تذهیب همچنان باقی ماند. آثار این دوره هنوز به عنوان میراث فرهنگی ایران ارزشمند محسوب می‌شوند.

نتیجه‌گیری

بررسی ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی نشان می‌دهد که هنرمندان طی قرن‌ها، هنر تذهیب را از ساده‌ترین اشکال تزئینی به اوج شکوفایی و پیچیدگی رسانده‌اند. اجرای تذهیب نه تنها کتاب‌های مذهبی را زیبا کرد، بلکه بخش مهمی از هویت فرهنگی و هنری ایران را شکل داد. حتی پس از ورود چاپ و کاهش رونق این هنر، اهمیت تاریخی و ارزش هنری آن همچنان مورد توجه پژوهشگران و علاقه‌مندان هنر ایرانی باقی مانده است.

منبع:
حبیب‌الله عظیمی، «سیر پیدایش و تکامل تذهیب در کتاب‌آرایی ایرانی»، بررسی ادوار تذهیب در کتاب‌های مذهبی ایرانی.